«Αναγκάστηκα να υποκύψω στη λογοκρισία του Φράνκο»

Ο περουβιανός νοµπελίστας συγγραφέας παραδέχθηκε ότι στην αρχή της καριέρας του συµφώνησε να λογοκριθεί από το καθεστώς του Φράνκο προκειµένου τα βιβλία του να κυκλοφορήσουν στην Ισπανία.

«Η πόλη και τα σκυλιά»γράφτηκε στις αρχές της δεκαετίας του 1960 και είναι το βιβλίο που καθιέρωσε τον Μάριο Βάργκας Λιόσα. Περιγράφει εκεί την εµπειρία του από το στρατιωτικό γυµνάσιο Leoncio Prado στη Λίµα, ένα αυταρχικό σχολείο στο οποίο τον είχε στείλει ο πατέρας του. Ηταν ένα µυθιστόρηµα τολµηρό και ξέραµε, µέχρι τώρα, ότι στη Λίµα είχε γίνει αντικείµενο διαξιφισµών αλλά και βίαιων επεισοδίων, καθώς οι αξιωµατικοί του Prado έκαιγαν κατά χιλιάδες τα αντίτυπα του βιβλίου σε κεντρική πλατεία της περουβιανής πρωτεύουσας. Τώρα µάθαµε και κάτι ακόµα γι’ αυτό: το βιβλίο έγινε και αντικείµενο λογοκρισίας στη Μαδρίτη.

Οταν ο Λιόσαεπιχείρησε να το εκδώσει στην Ισπανία του Φράνκο, το 1963, έπρεπε να περάσει πρώτα από τον επικεφαλής του τµήµατος λογοκρισίας του καθεστώτος. Και δέχθηκε να λογοκριθεί, όπως αποκαλύπτει η ισπανικήεφηµερίδα «El Pais», µε τοαιτιολογικό ότι οι αλλαγές που του ζητήθηκαν «δεν άλλαζαν το βιβλίο στο περιεχόµενο, στα θεµελιώδη του στοιχεία ή στη φόρµα του». Το άλλαζαν όµως στη γλώσσα. «Οι πιο κοινές λέξεις του βιβλίου είναι “σκατά”, “αρχίδια”, “γαµώ”» έγραψε ένας λογοκριτής. «Είναι γενικά απωθητικό και αναφέρεται από την αρχή µέχρι το τέλος όχι µόνο σε µια γενική ανηθικότητα αλλά και στην οµοφυλοφιλία, και αυτό τα λέει όλα». Ενας άλλος λογοκριτής, µε αφορµή το βιβλίο του «Conversation in the Cathedral» (1969), έγραψε ότι πρόκειται για βιβλίο «µαρξιστικό, άσεµνο, κατά του κλήρου και του στρατού». Και συµπλήρωσε: «Η αισχρότητα µόνο ευκαιριακά γυρνά στην πορνογραφία, λ.χ. σε µια σκηνή σε κρεβατοκάµαρα ανάµεσα σε δύο λεσβίες,στις σελίδες 360-363».

Ολα αυτά αποκαλύφθηκαν όταν η «El Pais» αποφάσισε να σκαλίσει αρχεία τουλεγόµενου «τοµέα βιβλιογραφικού προσανατολισµού» της φρανκικής περιόδου. «Η λογοκρισία ήταντόσο αναχρονιστική και απίστευτη που ακόµα και οι ίδιοι οι λογοκριτές δεν πίστευαν στην αξία των ελέγχων τους» λέει στην εφηµερίδα ο ίδιος ο Μάριο Βάργκας Λιόσα, στον οποίο φέτος απονεµήθηκε το Βραβείο Νόµπελ Λογοτεχνίας. Η «El Pais» αποκαλύπτει ότι ο συγγραφέας συµφώνησε να αντικαταστήσει ορισµένες σελίδες που θεωρήθηκαν πολύ προσβλητικές για τους αναγνώστες και πιο πολύ για τις αρχές της εποχής. Στο «Η πόλη και τα σκυλιά», για παράδειγµα, ο Λιόσα παραδέχεται ότι άλλαξε οκτώ παραγράφους αφού πρώτα εκλήθη σε γεύµα από τον επικεφαλής λογοκριτή Κάρλος Ρόµπλες Πικέρ, ο οποίος ήθελε να δηµοσιευθεί το µυθιστόρηµα αλλάφοβόταν ότι ο στρατός θα αντιδρούσε. «Εκανα κάποιες παρατηρήσεις σε σχέση µε τη φόρµα και εκείνος κατάλαβε απολύτως. Ανησυχούσα εκείνη την εποχή ότι το µυθιστόρηµα θα φαινόταν σαν να ήταν κατά του στρατού» λέεισήµερα ο Ρόµπλες Πικέρ. «Εισήγαγε ένα κλίµα αµφισηµίας βασισµένο σε ευφηµισµούς και ελλειπτικές φράσεις» παρ’ όλο που το έκανε «χωρίς να χαρεί ή να έχει πειστεί» λέει για τον Λιόσα.


«Παλιογυναίκα» αντί για «πόρνη»

Οι ισπανοί εκδότες του Λιόσα αργότερα αποκατέστησαν τα µέρη του βιβλίου που είχαν υποστεί αλλαγές, επιστρέφοντας στο αλογόκριτο πρωτότυπο. Ηδη στην πρώτη κυκλοφορία έργου του στο ισπανικό κοινό, σε µια συλλογή διηγηµάτων, ο Λιόσα είχε υποστεί λογοκρισία µε τη µορφή της αντικατάστασης της λέξης «αδερφή» µε τη λέξη «µπαµπέσης» και της λέξης «πόρνη» µε τη λέξη «παλιογυναίκα».

Πάντως, από το σκάλισµα των αρχείων προέκυψε και µία πολύ θαρραλέα πράξη ενός καθηγητή της λογοτεχνίας, του Χοσέ Μαρία Βαλβέρδε, ο οποίος έγραψε τότε στον Ρόµπλες Πικέρ, προτρέποντάς τον να επιτρέψει την έκδοση του «Η πόλη και τα σκυλιά»: «Αυτό είναι το καλύτερο µυθιστόρηµα που γράφτηκε στην ισπανική γλώσσα για πολύ καιρό. Για να είµαι ακριβής, δεν διάβασα τίποτα καλύτερο τα τελευταία 25-30 χρόνια. Αυτό µπορεί να µοιάζει απόλυτη κρίση, σχεδόν προφητεία, αλλά παρ’ όλο που οι κρίσεις µου ως λογοτεχνικού κριτικού µπορεί συχνά να ξαφνιάζουν µε την πρώτη µατιά, έχει γενικά αποδειχθεί ότι είναι σωστές σε βάθος χρόνου».