«Ε, ρε κέφια που είχαµε τότε!»

«Με οδηγό την αίσθηση» είναι ο τίτλος της έκθεσης στην Κάζα Μπιάνκα, που αποκαλύπτει και µέσα από τα γραπτά του τον «άγνωστο» αυτοδίδακτο αρχιτέκτονα Μόραλη, πέρα από τη ζωγραφική του
«Να δεις πώς µπλέκεται η τέχνη µε τη ζωή: Εκείνη την εποχή ζωγράφιζα τις Εξι Λαϊκές Ζωγραφιές» σηµείωνε ο Γιάννης Μόραλης – οι σηµειώσεις του εκτίθενται στη Θεσσαλονίκη – για το έργο του στην πρόσοψη και την πίσω όψη του ξενοδοχείου Χίλτον της Αθήνας. Βρισκόµαστε στο 1959: «Μια µέρα που ήρθε να µε δει η γυναικαδελφή µου που ήταν παντρεµένη µε τον Ε. Βουρέκα (σ. σ.: εκ των αρχιτεκτόνων του έργου), είδε τις µακέτες και µε ρώτησε γιατί δεν κάνω κάτι για το Χίλτον».

Και όµως. Ο Γιάννης Μόραλης, που µας είναι γνωστός κυρίως για τα εικαστικά του (ακόµη και τη σκηνογραφία) λειτούργησε πολλές φορές ως αρχιτέκτονας, όπως αποκαλύπτει η έκθεση. Ενδεικτικός είναι και ο ακόλουθος διάλογος που καταγρέφεται σε ένα από τα έντυπα εκθέµατα:

Κύριε Μόραλη, έχετε σπουδάσει αρχιτεκτονική;

Οχι. Στο σχολείο ήσαστε καλός στα Μαθηµατικά;

Ετσι κι έτσι. Σας ρωτώ γιατί, όπως καταλαβαίνετε, απορώ πώς έχετε σχεδιάσει τόσο άψογες αρχιτεκτονικές συνθέσεις;

Απλούστατα, µε την αίσθηση!

Ο διάλογος έγινε µεταξύ του Γιάννη Μόραλη και της επιµελήτριας – σήµερα – της πρώτης έκθεσης προσχεδίων των αρχιτεκτονικών συνθέσεων του καλλιτέχνη, Φανής-Μαρίας Τσιγκάκου, στο Μουσείο Μπενάκη στο οποίο τα παραχώρησε δέκα µήνες πριν από τον θάνατό του (τον Δεκέµβριο του 2009). Και έδωσε τον τίτλο της πρώτης τους έκθεσης, που εξελίσσεται στη Θεσσαλονίκη: «Με οδηγό την αίσθηση».

«Ο διάλογος πραγµατοποιήθηκε καθώς περιεργαζόµασταν µαζί τους σχετικούς φακέλους στην Αίθουσα Συµβουλίου στο Μουσείο Μπενάκη», σηµειώνει η επιµελήτρια στο δισέλιδο εισαγωγικό κείµενό της για τον κατάλογο της πρώτης έκθεσης των έργων αυτών που γίνεται στην Κάζα Μπιάνκα της Θεσσαλονίκης στο πλαίσιο των Δηµητρίων. «Καθώς τακτοποιούσα τα αρχιτεκτονικά ντοσιέ, που µας είχε µόλις παραχωρήσει, ο Μόραλης έριχνε βιαστικές µατιές στα σχέδια. Κάποια στιγµή, τον άκουσα να µονολογεί χαµογελώντας: Ε, ρε κέφια που είχαµε τότε!», προσθέτει.

Σκύβοντας πάνω από τις σηµειώσεις του διαβάζουµε τις σκέψεις του για το µεγάλο έργο στο «Χίλτον» (1959-1962):

«Η όλη διαδικασία µπορούσε να σε κάνει νευρασθενή: Βλέπεις η οµάδα των τριών Ελλήνων (Βασιλειάδης, Βουρέκας, Στάικος) έστελναν τα σχέδια στην τριανδρία των Αµερικανών µε επικεφαλής τον κύριο Χίλτον για να εγκρίνουν… Οι Αµερικανοί ήθελαν το θέµα να έχει σχέση µε την αρχαία Ελλάδα. Καθώς το θέµα ήταν υποχρεωτικό, δηλαδή παραστάσεις από την αρχαία Ελλάδα, προσπάθησα να αποφύγω να κάνω αντίγραφα από συγκεκριµένα έργα…».

Για την Κεραµική Σύνθεση τοίχου µε εσώγλυφες πλάκες στην τράπεζα First Νational City Βank της Θεσσαλονίκης (1968) έγραφε ο Γιάννης Μόραλης: «Το όλο έργο είναι ένας συνδυασµός εννέα στοιχείων. Εννέα σφραγίδες. Ηθελα να έχει µια “γεύση” βυζαντινή. Χρησιµοποίησα το χρώµα του πηλού και στις εσοχές άλλοτε καφέ σκούρο και άλλοτε χρυσό. Ηταν πολύ επιβλητικό.

Οταν το είδαν οι εργάτες, ρώτησε κάποιος τι παριστάνει και ένας άλλος του απάντησε: “Μα βλάκας είσαι και δεν βλέπεις; Είναι η παλιά Θεσσαλονίκη”. Πρόσεξε, είπε η παλιά, όχι η βυζαντινή. Βιωµένα πράγµατα».
«Στα 16 έφτιαξα την πρώτη µου µακέτα»

Οσο για την απαρχή των αρχιτεκτονικών δραστηριοτήτων του Γιάννη Μόραλη; «Η πρώτη µου διαµόρφωση χώρου ήταν η µετατροπή του θεάτρου Ολύµπια για τον ετήσιο Χορό των Συντακτών. Ηµουν 16 χρονών τότε», θυµόταν.

«Ο Χορός των Συντακτών ήταν το µεγαλύτερο γεγονός της χρονιάς. Ηταν ένα µεγάλο γκαλά. Το εισιτήριο ήταν πανάκριβο, έµπαινες µέσα µόνο µε φράκο ή κατ’ οικονοµίαν επετρέπετο σµόκιν. Εκείνη τη χρονιά η διακόσµηση είχε ανατεθεί στη Σχολή Καλών Τεχνών. Δηλαδή, θα γινόταν ένας διαγωνισµός µεταξύ των µαθητών και οι καθηγητές θα έκριναν ποια ήταν η καλύτερη µακέτα. Επειδή αυτό ήταν ενδιαφέρον για όλη τη Σχολή, δούλευαν πολλοί σπουδαστές στα σκηνικά που φτιάχναµε. Γεµίζαµε τους διαδρόµους και άλλους χώρους µε χαρτιά, κόλλες και άλλα υλικά. Γίναµε οµάδες για να λάβουµε µέρος στον διαγωνισµό. Εµείς ήµασταν τρεις µαζί. Κέρδισε η οµάδα η δική µου. Το θέµα ήταν “η παλιά Αθήνα”. Δυστυχώς, δεν µπόρεσα να πάω στον χορό γιατί αρρώστησα απ’ τις αµυγδαλές µου. Ηταν φοβερό, διότι ήταν η πρώτη µου δουλειά και ήµουν 16 χρόνων. Η δεύτερή µου διαµόρφωση χώρου ήταν για τον διάσηµο χορό της αποκριάς στο ατελιέ, ο Χορός των Καλλιτεχνών. Μου άρεσε να διαµορφώνω χώρους.

Ο χώρος ήταν ένα µακρινάρι στην Καραγιώργη Σερβίας, που κατέληγε σ’ ένα γάµα. Συνήθως πηγαίναµε µια παρέα, ένα τσούρµο, µεθάγαµε σε ταβέρνα όλο το βράδυ, µετά δουλεύαµε κόβοντας και ράβοντας και διακοσµώντας.

Την άλλη µέρα, που ήταν και η µέρα του χορού, κάναµε τα τελευταία ρετούς και προσθέταµε και κάτι εφέ φωτιστικά.

Η τελευταία διακόσµηση που είχα κάνει εκεί, ήταν µε θέµα το τσίρκο. Αυτή έγινε το ’37».