[ ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ ] Κρίση ηθικής

Πριν από µερικές ηµέρες ένας γνωστός πολιτικός, υπουργός στην προηγούµενη κυβέρνηση και τώρα δεξί χέρι του νέου αρχηγού, µας είπε στην τηλεόραση ότι τις ευθύνες των πολιτικών για τα οικονοµικά σκάνδαλα θα τις αποδώσει η Ιστορία. Ωραίο και βολεύει! Η κοινωνική ανηθικότητα που περιέχει αυτή η αντίληψη είναι πολύ µεγάλη.

Παρ’ όλα αυτά και επειδή αυτή η δεξιού τύπου κοινωνική ανηθικότητα είναι πολύ διαδεδοµένη, θα πω δυο λόγια, µήπως επιτέλους κάποιοι καταλάβουν ότι η Ιστορία δεν είναι δικαστήριο· ότι η Ιστορία µε αυτούς τους κυρίους δεν πρόκειται να ασχοληθεί – µε το συνολικό φαινόµενο της ληστείας, της τωρινής εννοώ, όχι του 19ου αιώνα, θα ασχοληθεί· και ότι η Ιστορία περιγράφει, εξηγεί και ερµηνεύει και κρίνει τα φαινόµενα – δεν απονέµει δικαιοσύνη, δεν είναι αυτή η δουλειά της. Βέβαια, το γεγονός που συγκλονίζει και συνιστά τρανή την τρανότερη συνειδητή εκδήλωση κοινωνικής ανηθικότητας είναι η δολοφονία, µε άγριο τρόπο, των τριών νέων υπαλλήλων της τράπεζας· αλλά και η προσπάθεια να κάψουν τη Βουλή. Και όσο µε εξοργίζει η έφοδος και το σύνθηµα «να καεί η Βουλή» άλλο τόσο τροµάζω εµπρός σε ένα ενδεχόµενο· να πω σε κάποιον που κρατάει δαυλό «τι κάνεις, τον ναό της δηµοκρατίας πας να κάψεις;» και να µου απαντήσει «γιατί, κύριε, εδώ δεν είναι µαζεµένοι αυτοί που έκαψαν τη χώρα δύο φορές, που οργάνωσαν τα σκάνδαλα, που λήστεψαν τον τόπον, που άδειασαν τις τσέπες µας; πώς είπες, κύριε, ότι το λένε;». Λέω, αν µου απαντήσει έτσι, εγώ τι θα πω; ποιο είναι το ατράνταχτο επιχείρηµά µου; ότι θα αποδοθεί δικαιοσύνη;

Το ηθικό πρόβληµα, η ηθική κρίση στην κοινωνία – όλα ή σχεδόν όλα να διαπερνώνται από ανηθικότητα – είναι παλιότερο· η οικονοµική κρίση απλώς έκανε την ανηθικότητα «ασύστολη», «ξετσίπωτη». Γιατί, όταν ο πολιτικός αρχηγός αρνείται ή δεν µπορεί να αντιληφθεί τα αισθήµατα της κοινωνίας, υπάρχει βαθύ ηθικό πρόβληµα, υπάρχει πρόβληµα σχέσεων ανάµεσα στην πολιτική εξουσία και στο κοινωνικό αίσθηµα.

Η ηθική κρίση ξεκινάει από την πολιτική εξουσία· απ’ αυτό που ονοµάσαµε διαπλοκή, διαφόρων εξουσιών µε την πολιτική εξουσία. Η ανηθικότητα, σε ατοµικό και συλλογικό επίπεδο βρήκε την κορυφαία έκφρασή της – δεν µπορεί να υπάρξει πιο κορυφαία – στη Βουλή: ο προηγούµενος πρωθυπουργός, ο οποίος είχε ισχυριστεί ότι η χώρα χρειαζόταν σκληρά µέτρα λιτότητας κατά την προεκλογική περίοδο και ζητούσε ανανεωµένη εντολή για να τα εφαρµόσει, τώρα που τέτοια µέτρα ήρθαν στη Βουλή για ψήφιση αρνήθηκε ηχηρά να τα ψηφίσει.

Επιτρέψτε µου εδώ µια θλιβερή παρατήρηση: πόσοι το πληροφορήθηκαν, πόσοι αγανάκτησαν, πόσοι ξεσηκώθηκαν; κάποιοι χαµογελάσαµε ειρωνικά, κάποιοι κουνήσαµε το κεφάλι λέγοντας «τι περιµένεις απ’ αυτόν;» και τελειώσαµε: η κοινωνία συνήθισε στην ανηθικότητα τού «είναι και ηθικό ό,τι είναι νόµιµο»; ή πρέπει ακόµη να ελπίζουµε, για να ξανααπογοητευτούµε; γιατί ο γιατρός που µου παίρνει τα λεφτά, αλλά ούτε που του περνάει η ιδέα να µου δώσει απόδειξη, αυτός είναι που θα συγκινηθεί και θα αντιδράσει στην ανηθικότητα;

Από την άλλη, σκέφτοµαι, τούτη η κυβέρνηση µε την αστυνόµευση της οικονοµικής ανηθικότητας σε ποιον βαθµό θα µπορέσει να θέσει τις βάσεις για µια νέα κοινωνική ηθική από τη στιγµή που τα µέτρα λιτότητας, σκληρά, βίαια και ό,τι άλλο τα είπαν, είναι κατά κύριο λόγο ανήθικα· από µόνα τους.

Και σε ποιον βαθµό η ίδια η κοινωνία θα µπορέσει, εξουθενωµένη καθώς είναι και εν πολλοίς εξουδετερωµένη, να αντισταθεί, πρώτα, και να διώξει την ανηθικότητα που έσπειραν στο σώµα της πολιτικοί και πολιτικές; Και µάλιστα, όταν στην κορυφή της ανηθικότητας βρέθηκαν και βρίσκονται υπέρτατοι θεσµοί. Γιατί, δεν θα θελήσει, ελπίζω, κανένας να µου πει ότι δεν είναι κοινωνική ανηθικότητα να δηλώνει η Εκκλησία «εγώ δεν πληρώνω», γιατί λέει η περιουσία της είναι «άνθρακες ο θησαυρός».

Το ζήτηµα που απλώς θίγω είναι πολύ πιο σοβαρό από όσο µπορεί να νοµίζουµε· η κοινωνική ανηθικότητα είναι µια εξαιρετικά ισχυρή διαβρωτική δύναµη που κατατρώει τη σκέψη και καταστρέφει τις σχέσεις ανάµεσα στους ανθρώπους, ανάµεσα στους ανθρώπους και στα πράγµατα· αλλάζει, αργά αλλά σίγουρα, νοοτροπίες και συµπεριφορές. Το οικονοµικό πρόβληµα της χώρας κάποτε θα βρει λύση· η κοινωνική ανηθικότητα δεν θα βρει γρήγορα διέξοδο. Σκεφτήκαµε ποτέ ότι αυτή, η κοινωνική ανηθικότητα, είναι που έφερε την οικονοµική κρίση;

Ο Βασίλης Κρεµµυδάς είναι οµότιµος καθηγητής του Πανεπιστηµίου Αθηνών.

ΑΝΤΙΣΤ ΑΣΗ

Σε ποιον βαθµό η κοινωνία, εξουθενωµένη καθώς είναι, θα µπορέσει να αντισταθεί και να διώξει την ανηθικότητα που έσπειραν στο σώµα της πολιτικοί και πολιτικές;