Δάσκαλος, στοχαστής, αγωνιστής

Αύριο στις 4 το απόγευμα κηδεύεται από το Α΄ Νεκροταφείο Αθηνών ο διακεκριμένος συνταγματολόγος Δημήτρης Τσάτσος ο οποίος απεβίωσε σε ηλικία 77 ετών το περασμένο Σάββατο ύστερα από μακρά νοσηλεία στο Αττικό Νοσοκομείο λόγω καρδιολογικών προβλημάτων.

O καθηγητής Δημήτρης Τσάτσος γεννήθηκε στην Αθήνα το 1933 και μεγάλωσε σε έντονα πολιτικοποιημένο περιβάλλον, αφού ο πατέρας του, Θεμιστοκλής Τσάτσος, ήταν βουλευτής των Φιλελευθέρων και του Δημοκρατικού Σοσιαλιστικού Κόμματος. Μετά την αποφοίτησή του με άριστα το 1958 από τη Νομική Σχολή Αθηνών και την ανακήρυξή του σε διδάκτορα του ίδιου πανεπιστημίου το 1961, έζησε στη Χαϊδελβέργη, όπου και εργάστηκε ως επιμελητής. Στην Ελλάδα η δικτατορία των συνταγματαρχών το 1968 δεν του έδωσε άδεια να διδάξει στο Πανεπιστήμιο Αθηνών όπου είχε εκλεγεί υφηγητής, μια θέση που του έδωσαν στο Πανεπιστήμιο της Βόννης, όπου αργότερα έγινε μόνιμος καθηγητής και δίδασκε έως το 1973. Η δικτατορία δεν του έδωσε ούτε την έδρα στο ΑΠΘ λίγο αργότερα.

Τον Μάρτιο του 1973 συνελήφθη και κρατήθηκε στις φυλακές της ΕΣΑ για τέσσερις μήνες, ενώ απελευθερώθηκε με την αμνηστία που εδόθη με τη «λύση Μαρκεζίνη». Εξελέγη βουλευτής για πρώτη φορά στις εκλογές της 17ης Νοεμβρίου 1974 με το ψηφοδέλτιο Ενωση Κέντρου/Νέες Δυνάμεις. Το 1992 έγινε μέλος του ΠΑΣΟΚ. Στις ευρωεκλογές της 12ης Ιουνίου 1994 ήταν επικεφαλής του ψηφοδελτίου του ΠΑΣΟΚ, ενώ επανεξελέγη το 1999.

«Αφησε πολύτιμες παρακαταθήκες» δήλωσε ο Κάρολος Παπούλιας, επισημαίνοντας πως «οι αγώνες του για την Δημοκρατία, η ανιδιοτελής του αγάπη για την πατρίδα και η επιστημονική του προσφορά είναι πολύτιμες παρακαταθήκες που κληροδοτεί τόσο σε εκείνους που είχαν την τύχη, όπως και εγώ, να τον γνωρίσουν προσωπικά, αλλά και σε όλους».

Για την προσωπικότητα και το έργο του, που «ξεπέρασαν εδώ και δεκαετίες τα σύνορα της χώρας μας και αναγνωρίστηκαν από το σύνολο της ευρωπαϊκής και διεθνούς πολιτικής και ακαδημαϊκής κοινότητας» μιλάει στο συλλυπητήριο μήνυμά του ο Πρωθυπουργός Γιώργος Παπανδρέου. Ο υπουργός Εθνικής Αμυνας Ευ. Βενιζέλος κάνει λόγο για «εθνική απώλεια», ενώ ο υπουργός Εργασίας κ. Λοβέρδος δήλωσε πως «έφυγε ένας από τους κορυφαίους Ελληνες. Ενας μεγάλος δημοκράτης, ένας στοχαστής πανευρωπαϊκών διαστάσεων, ένας τέλειος δάσκαλος, ένας σταθερός φίλος. Θα τον τιμώ με αφοσίωση, πίστη και ευγνωμοσύνη σε όλη μου τη ζωή».

ΣΤΗ ΧΟΥΝΤΑ

Είχε αποκλειστεί από το πανεπιστήμιο, ενώ συνελήφθη και κρατήθηκε για 4 μήνες

[ ΜΑΡΤΥΡΙΑ ] Τσάτσος, ο αμφισβητίας
Του Κώστα Μποτόπουλου

Η τελευταία δημόσια εικόνα που έχω από τον Δημήτρη Τσάτσο πάει μερικούς μήνες πίσω, λίγο πριν μπει στην περιπέτεια της τελικής αυτή τη φορά ευθείας. Το Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου οργάνωνε μια ακόμα τελετή γι΄ αυτό που ο ίδιος ονόμαζε «γύρο του κόσμου της ανακήρυξης σε επίτιμο» και το γέρικο λιοντάρι ήταν εκεί, με το πορτοκαλί φουλάρι του, αλλά εμφανώς καταπονημένο. Εμεινε όλη την ώρα καθιστός, ακόμα και όταν οι φίλοι και οι μαθητές πήγαμε να τον χαιρετήσουμε και να του ευχηθούμε να τον δούμε στον επόμενο σταθμό. Ακόμα και τα μάτια του δεν είχαν τη συνήθη – ελαφρά ειρωνική και ταυτόχρονα ζεστή- λάμψη πίσω από τους χοντρούς φακούς. Οσο μιλούσαν οι άλλοι, ένιωθες σχεδόν αφόρητη την κούρασή του. Οταν όμως πήρε τον λόγο ο ίδιος, συντελέστηκε, για μια ακόμα φορά, το θαύμα της μεταμόρφωσης. Ο Τσάτσος ξεπέρασε για λίγο το σώμα του και ξανάγινε ο Τσάτσος:

άρχισε ζητώντας συγγνώμη που δεν τον στενοχώρησε ο έπαινος ο οποίος είχε μόλις ακουστεί γι΄ αυτόν, παρατήρησε ότι αυτά που θα έλεγε μπορεί κάποιοι να τα είχαμε ξανακούσει αλλά, αν όντως συνέβαινε αυτό, θα τα είχαμε ξανακούσει από τον ίδιον, άρα θα τον αγαπούσαμε, άρα θα τον ανεχόμασταν, και συνέχισε μιλώντας μας, δηλαδή συνομιλώντας με ένα υπαρκτό και μαζί με ένα πλατύτερο ακροατήριο, για την Ευρωπαϊκή Ενωση και τους ατελείς αλλά υπέροχους θεσμούς της.

Η προτελευταία εικόνα είναι πιο τραυματική. Είχαμε διοργανώσει στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο μια διπλή- σε κύκλο φίλων και στην Επιτροπή Συνταγματικών Υποθέσεων- παρουσίαση- συζήτηση για το τελευταίο βιβλίο του, που είχε μόλις μεταφραστεί στα αγγλικά, την «Ευρωπαϊκή Συμπολιτεία». Και στις δύο εκδηλώσεις ξεχείλιζε ο θαυμασμός, από Ελληνες και κυρίως από ξένους, από εργαζόμενους στα ευρωπαϊκά όργανα και κυρίως από παλιούς του συναδέλφους, από ανθρώπους της επιστήμης, της πολιτικής και «των γραμμάτων»- αν επιζεί ακόμα ο όρος στην Ελλάδα. Και στις δύο εκδηλώσεις τον τίμησε από τους τότε έλληνες ευρωβουλευτές μόνον ένας- στην πρώτη έκανε ένα πέρασμα και μία ακόμη. Μόνο ενάμισης- για έναν άνθρωπο που ήταν το καμάρι της επιστήμης του, της Ευρώπης και της Ελλάδας. Μιας και δεν θα το πει αυτές τις μέρες κανένας άλλος, να το πω εγώ: ο Τσάτσος δίχαζε γιατί είχε άποψη και την έλεγε, γιατί έκανε επιλογές και τις δημοσιοποιούσε, και αυτό πολλοί δεν του το συγχώρεσαν, ιδίως όταν τα όπλα του- τα όπλα του Λόγου- ήταν πολύ κοφτερά.

Μεσολάβησαν αρκετές λιγότερο δημόσιες συναντήσεις. Ο Τσάτσος (αυτό θα το πούνε όλοι και είναι αλήθεια) ήταν απίστευτα γενναιόδωρος- στη φιλία, στην κοινωνική συναναστροφή, στη σχέση διαρκώς ανανεούμενης μαθητείας την οποία διατηρούσε με πολλούς που είχαν τόσο μεγαλώσει ώστε θα μπορούσαν πια να έχουν δικούς τους μαθητές (αλλά οι περισσότεροι δεν είχαν: ο Τσάτσος μάς είχε διδάξει ότι τους μαθητές σου τους κατακτάς). Τα γραπτά του και οι σκέψεις του ήταν διαρκώς προσβάσιμα, το σπίτι του μονίμως ανοιχτό. Στον θρυλικό κήπο του Ψυχικού έβλεπες σε μια γωνιά τον Γκένσερ, στην άλλη τον Κουμάντο με τον Σταθόπουλο κι ανάμεσα μπόλικα παιδαρέλιαφοιτητές, φοιτητές φοιτητών του ή παιδιά φίλων, όπως εγώ όταν με πρωτοκάλεσε. Δεν γνωρίζω κανέναν άλλον καθηγητή τέτοιου επιπέδου που να έλεγε- και να εννοούσε- ότι η μεγαλύτερη χαρά του ήταν να τον ξεπερνούν οι μαθητές του, ούτε κανέναν επιστήμονα τής- παγκόσμια αναγνωρισμένης- ποιότητας και φήμης του να ανακηρύσσει αυτόκλητα κορυφαίο έναν ομότεχνό του, όπως είχε κάνει ο Τσάτσος για τον Αριστόβουλο Μάνεση. Οταν πέθανε ο πατέρας μου, δημοσίευσε, χωρίς να με ρωτήσει, ένα κείμενο που υμνούσε όχι τον άνθρωπο αλλά τον δικαστή, τιμώντας έτσι την ουσία και των δύο τους.

Ακριβώς επειδή ήταν τόσο γενναιόδωρος- γενναιόδωρος από επιλογή, κι ας έλεγαν όσοι τον ζήλευαν ότι ήταν έτσι επειδή τα είχε όλα -, ο Τσάτσος διατηρούσε και ασκούσε διαρκώς το δικαίωμα της αμφισβήτησης. Αυτό ήταν το κύριο χαρακτηριστικό του, ίσως ακόμα και το θεμελιώδες έργο του. Αγαπούσε τη δημοκρατία, αλλά ένιωθε και έτρεμε τη φθορά της.

Ηταν ο ειδικότερος του κόσμου για τα πολιτικά κόμματα, αλλά έβλεπε και δεν δίσταζε να καταγγέλλει τις ρωγμές και τις δυσλειτουργίες τους. Παθιαζόταν και πολεμούσε για την Ευρώπη, δεν απογοητευόταν για το μέλλον της, αλλά τον δυσαρεστούσαν πολλές όψεις από το παρόν της. Ηταν πάντα νηφάλιος, έστω κι αν δεν ήταν – κανείς δεν μπορεί να είναι- πάντα δίκαιος. Σκεπτόταν και εκφραζόταν δημόσια ώς το τέλος. Πράττοντας έτσι, έκανε την αμφισβήτηση πολύτιμο εργαλείο σκέψης και προόδου, το οποίο μας κληροδότησε και με το οποίο κατατρόπωσε τους αμφισβητίες του.

Παθιαζόταν και πολεμούσε για την Ευρώπη, δεν απογοητευόταν για το μέλλον της, αλλά τον δυσαρεστούσαν πολλές όψεις από το παρόν της

Ο Κώστας Μποτόπουλος είναι συνταγματολόγος, πρώην ευρωβουλευτής του ΠΑΣΟΚ