Μια μπαλάντα για δύο ήρωες της εργατικής τάξης

Ηταν αρχές του 1970. Ηταν ο πόλεμος στο Βιετνάμ. Ηταν η έφοδος του Κόπολα και της «συμμορίας» του στο Χόλιγουντ. Ηταν οι διαδηλώσεις, ο χιπισμός, η εξέγερση του Μάη, ήταν η αναρχία. Ηταν η εποχή του Φερντινάντο Νίκολα Σάκο και του Μπαρτολομέο Βαντσέτι!

Η κοινωνική ταραχή μεταδόθηκε και αποτυπώθηκε στις μεγάλες οθόνες. Ολόκληρου του κόσμου. Πλην δικτατορικών καθεστώτων και φυσικά (χουντικής) Ελλάδας. Παράδειγμα; Ακόμα και η νεανική κομεντί «Ο πρωτάρης» (Τhe graduate, 1967) του Μάικ Νίκολς με τον Ντάστιν Χόφμαν, αμφισβητούσε συμβατικές πλευρές της αμερικανικής οικογένειας. Το ιταλικό σινεμά βίωνε την τελευταία δεκαετία του οργασμού του. Ο Μπερτολούτσι ξιφουλκούσε εναντίον πάντων και ο Τζίλο Ποντερκόβο- και αυτός της Αριστεράς- είχε ήδη υπογράψει το ασπρόμαυρο, αριστοτεχνικό «ψευδο-ντοκιμαντέρ» με τον θρυλικό τίτλο «La Βattaglia di Αlgeri» (Η μάχη της Αλγερίας, 1966). Οπου περνούσε γενεές δεκατέσσερις τους κυνικούς, βάναυσους γάλλους αποικιοκράτες στην Αλγερία του ΄60. Πράγμα που τότε δεν τολμούσαν να θίξουν όλα τα «κακά» παιδιά της γαλλικής Νouvelle Vague. Ολο το Σινεμά έβλεπε προς τα αριστερά. Οχι κομμουνιστικά. Οχι σταλινικά. Οχι σοβιετικά. Ενίοτε σοσιαλδημοκρατικά. Οπως στην περίπτωση του σουηδού Μπο Βίντερμπεργκ με το «Αντελεν 31» του 1969. Με εκατοντάδες εργάτες να απεργούν και να εκλιπαρούν λίγα ψίχουλα μεροκάματου από τα αφεντικά!

Το 1970 ο Τζουλιάνο Μοντάλντο, ο σκηνοθέτης του «Sacco e Vanzetti», 40 τότε. Αριστερός κι αυτός. Το ρεύμα είχε συμπαρασύρει το σύμπαν της Cinecitta. Ολοι οι παραγωγοί σκάλιζαν ιστορίες αδικημένων, περιφρονημένων, βασανισμένων, δολοφονημένων. Η Ιταλία περήφανη για το αναρχικό κίνημα. Ετσι, το ξεφύλλισμα της Ιστορίας σταμάτησε στη σελίδα που έγραφε «Ferdinando Νicola Sacco e Βartolomeo Vanzetti». Ο πρώτος, ο Φερντινάντο- περιφερόμενος πωλητής ψαριών στην Ιταλία- μισό λεπτό πριν από την εκτέλεσή του στις 23 Αυγούστου του 1927 αναφώνησε «Viva l΄ anarchia» και «Farewell mia madre». Ο δεύτερος, ο Βαντσέτι – παπουτσής στην Ιταλία- είπε: «Εύχομαι κάποτε να συγχωρήσω αυτούς που μου έκαναν κακό». Και οι δύο αρνήθηκαν παπά και άφεση αμαρτιών. Και οι δύο ήταν- δεν ήταν σαράντα χρονών. Και οι δύο μετανάστες από το 1919 στις ΗΠΑ. Και οι δύο μέλη ενός αναρχικού κινήματος υπό την ηγεσία του Λουίτζι Γκαλεάνι.

Ο Λουίτζι Γκαλεάνι δεν έκρυβε τις ακραίες, ανατρεπτικές, βομβιστικές του επαγγελίες. Τις δημοσιοποιούσε στο περιοδικό έντυπο «Cronaca Sovversiva» (Το χρονικό της ανατροπής). Το οποίο προέτρεπε σε πάσης φύσεως βίαιες τακτικές. Η απεργία ήταν πταίσμα. Οι δολοφονίες ταξικών εχθρών ήταν στην κορυφή της πυραμίδας. Ηταν η εποχή που τα κάτεργα εργασίας στην Αμερική δούλευαν με τριπλοβάρδιες. Ηταν η εποχή που η αχόρταγη μανία για χρήμα άλεθε κάθε ελπίδα. Η Γη της Επαγγελίας χωρισμένη στα δύο. Παράδεισος για τους έχοντες, Κόλαση για τους μη έχοντες. Το σύστημα όρμησε, όργωσε, συνέλαβε, βασάνισε, εκτέλεσε. Ενας από τους οπαδούς του Γκαλεάνι «πέφτει» από το παράθυρο του ανακριτικού γραφείου. Το FΒΙ στο κατόπι κάθε αναρχικού. Ο αρχηγός- ο Γκαλεάνι δηλαδή- μαζί με οκτώ κολλητούς συνελήφθη και απελάθηκε. Τυχερός; Αν θέλουμε το πιστεύουμε. Αποτέλεσμα; Πάντα τη νύφη την πληρώνουν οι αθώοι.

Ετσι, ανάμεσα στους άλλους, ο Σάκο και ο Βαντσέτι συλλαμβάνονται. Για ένοπλη ληστεία και φόνο δύο αθώων. Οι μαρτυρίες σχεδόν καταρρέουν. Στην πρώτη δίκη, ο δικαστής Γουέμπστερ Θάιερ δείχνοντας τον Βαντσέτι ομολογεί, χωρίς φυσικά να κοκκινίσει: «Αυτός ο άνθρωπος μπορεί να μη διέπραξε τα εγκλήματα που του αποδίδονται, αλλά είναι ένοχος γιατί είναι εχθρός των θεσμών της κοινωνίας μας». Ο μηχανισμός είχε στηθεί. Η ετυμηγορία είχε προαποφασιστεί. Ο κυβερνήτης της Μασαχουσέτης, Αλβιν Τ. Φούλερ, δεν υποχωρούσε με τίποτα. Καμιά έφεση δεν έγινε δεκτή. Ετσι η αγανάκτηση από την εκτέλεση δύο φτωχών αναρχικών, χωρίς σοβαρές, τεκμηριωμένες αποδείξεις, ήταν η σπίθα που άναψε το φιτίλι. Σε πολλές πρωτεύουσες του πλανήτη πέφτουν βόμβες, εκρηκτικοί μηχανισμοί και σφαίρες, σαν αντίδραση για τη σταύρωση δύο ιερομαρτύρων του Εργατικού Κινήματος!

Η κατάλληλη ιστορία, ο καλύτερος «μύθος», την πιο κατάλληλη στιγμή. Ο σκηνοθέτης Τζουλιάνο Μοντάλντο, με ένα καλογραμμένο σενάριο ανά χείρας και με ανοικτές τις πόρτες στις ΗΠΑ, καταλήγει σε ένα πρωτοκλασάτο καστ που θα υποστήριζε την ταινία όσο κανείς άλλος. Με πρώτο και καλύτερο τον Τζιαν Μαρία Βολοντέ (1933-1994) στον ρόλο του Μπαρτολομέο Βαντσέτι, ακολουθούμενο από τον Ρικάρντο Κουτσιόλα (1924-1999) στον ρόλο του Φερντινάντο Νίκολα Σάκο. Το αποτέλεσμα δικαίωσε τους πάντες. Στο Φεστιβάλ Καννών του 1971 ο Κουτσιόλα κερδίζει βραβείο ερμηνείας (αφήνοντας έξω τον Βολοντέ). Ομως τα καλύτερα αποτελέσματα ήρθαν από τα ταμεία. Το (κινηματογραφικό) σύμβολο της Εργατικής Πρωτομαγιάς. Woking class Ηeroes. Οπως λέει και Τζον Λένον. Σάκο και Βαντσέτι: οι καλοί πεθαίνουν νέοι!

ΙΝFΟ

Το DVD της ταινίας «Σάκο και Βαντσέτι» θα κυκλοφορήσει την Παρασκευή 30 Απριλίου μαζί με «ΤΑ ΝΕΑ Σαββατοκύριακο».

«Ηταν αθώοι!» έγραψαν οι εφημερίδες
Του Μανώλη Πιμπλή

Στις 15 Απριλίου 1920 έγινε ληστεία σε βιοτεχνία υποδημάτων στο Σάουθ Μπρέιντρι της Μασαχουσέτης. Ο ταμίας και ένας φύλακας δολοφονήθηκαν.

Είκοσι ημέρες μετά, στις 5 Μαΐου, ένας ηλικιωμένος αστυνομικός, ο Μάικλ Στιούαρτ που είχε το «προαίσθημα» ότι η ληστεία μετά φόνων ήταν έργο αναρχικών της περιοχής, συνέλαβε δύο ανθρώπους: τον Νικόλα Σάκο και τον Μπαρτολομέο Βαντσέτι. Εκείνη η περίοδος δεν ήταν η οποιαδήποτε: οι ΗΠΑ, όπως και η Ευρώπη, αγωνίζονταν να βελτιώσουν τα δύσκολα οικονομικά που έφερε ο Μεγάλος Πόλεμος, ενώ ένα κύμα συνδικαλιστικών διεκδικήσεων έβγαζε τον κόσμο στους δρόμους. Κάπου 4 εκατομμύρια άνθρωποι είχαν απεργήσει λίγους μήνες πριν, ζητώντας καλύτερους μισθούς και λιγότερες ώρες δουλειάς.

Παράλληλα, το 1920 είχε σημαδευτεί από βίαιες πράξεις αναρχικών, όπως η βόμβα που έσκασε στο σπίτι του δημάρχου του Κλίβελαντ. Επιθέσεις αναρχικών είχε δεχθεί και ο δήμαρχος του Σιάτλ. Ενώ πέντε ημέρες μετά τη σύλληψη των Σάκο και Βαντσέτι, ένα κάρο με άλογο φορτωμένο με 45 κιλά δυναμίτιδα έσκασε μπροστά στην τράπεζα J. Ρ. Μorgan, δυο βήματα από τη Wall Street. Απολογισμός: 38 νεκροί, εκατοντάδες τραυματίες και πολλά κτίρια, κυρίως όμως το τραπεζικό μέγαρο, στις φλόγες. Ηταν η πρώτη επίθεση με παγιδευμένο όχημα και μάλιστα στο κέντρο της Νέας Υόρκης. Χρεώθηκε σε αναρχική οργάνωση, αλλά ο φερόμενος ως εκτελεστής, Ιταλός μετανάστης Μάριο Μπούντα δεν παραδέχθηκε ποτέ την ενοχή του. Τα μέτρα που ακολούθησαν εναντίον αναρχικών, κομμουνιστών, σοσιαλιστών, ήταν σκληρά. Και η κοινή γνώμη έβαζε στην ίδια μοίρα και ανακάτευε σε όλα αυτά απεργούς, ξένους και «κόκκινους». Φοβόταν τους ευρωπαίους μπολσεβίκους, την αριστερή τρομοκρατία και τους καινούργιους μετανάστες που μιλούσαν ελάχιστα αγγλικά. Ανάμεσα στους τελευταίους ήταν και οι Σάκο και Βαντσέτι. Ηταν πράγματι αναρχικοί, αλλά ελάχιστες αποδείξεις υπήρχαν για την ενοχή τους. Δεν βρέθηκαν χρήματα που να τους συνδέουν με τη ληστεία, είχαν και οι δύο άλλοθι, ενώ στο δικαστήριο παρήλασαν δεκάδες μάρτυρες υπεράσπισης. Πολλοί χαρακτήρισαν τη δίκη παρωδία. Μια παρωδία όμως που κατέληξε στη θανατική καταδίκη των κατηγορουμένων.

Ενα κύμα υποστήριξης γεννήθηκε ταυτόχρονα σε όλο τον κόσμο. Συλλαλητήρια εργατών πραγματοποιήθηκαν όχι μόνο στις ΗΠΑ (Βοστώνη, Νέα Υόρκη, Σικάγο) αλλά και στην Πόλη του Μεξικού, το Μπουένος Αϊρες, το Μοντεβιδέο, τη Μασσαλία, το Λονδίνο, την Καζαμπλάνκα, το Καράκας. Πολλοί τους έβλεπαν ως μάρτυρες. Ακόμη και ο Μπενίτο Μουσολίνι πήρε το μέρος τους, ενώ την επομένη της εκτέλεσής τους στην ηλεκτρική καρέκλα, στις 23 Αυγούστου 1927, η «Κοριέρε ντελα Σέρα» έγραφε στον υπότιτλο εξάστηλου άρθρου: «Ηταν αθώοι!». «Η αίσθηση της κοινής γνώμης ήταν ότι ο υποδηματοποιός Σάκο και ο ιχθυοπώλης Βαντσέτι υπήρξαν θύματα του κύματος καταστολής που σάρωνε την Αμερική του Γούντροου Ουίλσον», έγραψε πριν από μερικά χρόνια ο ιταλός συγγραφέας Αντρέα Καμιλέρι στους «Νew Υork Τimes». Κάτι που παραδέχθηκε και ο ελληνικής καταγωγής κυβερνήτης της Μασαχουσέτης Μάικλ Δουκάκης το 1977 όταν αποκατέστησε τη μνήμη τους.

Ωστόσο ο δικαστής από τον οποίο ζητήθηκε το 1926 να ανοίξει εκ νέου ο φάκελος δεν συμπαθούσε τους Ιταλούς, ακόμη περισσότερο όσους δεν μιλούσαν καλά τη γλώσσα, και δεν συμπαθούσε βέβαια τους αναρχικούς. Και ας υπήρχε ακόμη και ομολογία από κακοποιό ονόματι Σελεστίνο Μαντέιρος, ήδη φυλακισμένο για άλλα αδικήματα, ότι οργάνωσε την επίμαχη ληστεία. Το μόνο που κερδήθηκε ήταν η ταυτόχρονη εκτέλεσή του με τους Σάκο και Βαντσέτι. Αργότερα, οι νόμοι της Πολιτείας της Μασαχουσέτης για την αναψηλάφηση άλλαξαν, αλλά το γεγονός της εκτέλεσης δύο αθώων δεν μπορούσε να αλλάξει.


«Το να σιωπήσεις μόνο είναι ντροπή»
Της Μαρίας Μαρκουλή

Περισσότερο από καυτό κείμενο, εικόνα- καταγγελία ή ένα ολόκληρο μανιφέστο, ένα τραγούδι μπορεί να βάλει φωτιά. Οταν η Τζόαν Μπαέζ τραγουδούσε το «Ηere΄s to you Νicola and Βart» άναβε ένα φιτίλι. Με τον τρόπο που μια μελωδία περνάει στη συνείδηση, «φύτευε» την μπαλάντα για τα καλά μέσα στην Ιστορία, περνώντας όχι μόνο τα λόγια σαν δακτυλογραφημένο κείμενο στους ακροατές της, αλλά κυρίως την ανάγκη να μη σταματήσει κανείς να σκέφτεται.

«Ηere΄s to you Νicola and Βart» τραγουδάει η Μπαέζ στην «Μπαλάντα των Σάκο και Βαντσέτι» και ενώνει στο ρεφρέν διαχρονικά όσους έχει λειώσει σαν οδοστρωτήρας το σύστημα. Είναι πολύ περισσότεροι από τους δυο Ιταλούς, είναι πολύ πιο πολλοί από τους παπουτσήδες που κλείνουν τα μαγαζιά τους και από τους ιχθυοπώλες που μένουν άνεργοι.

Η Μπαέζ εκείνη την εποχή έχει ήδη καθιερωθεί σαν φωνή διαμαρτυρίας. Περιοδεύει στα μεγάλα φολκ και ροκ φεστιβάλ- είναι εκείνη που ο κόσμος προσέχει τι λέει. Γιατί αυτά που λέει έχουν νόημα σε μια Αμερική που «νιώθει» ότι απειλείται από παντού, που φοβίζει επειδή φοβάται πρώτα εκείνη.

Για τη μουσική της ταινίας που λέει την ιστορία των Σάκο και Βαντσέτι, η Μπαέζ συναντά τον Ενιο Μορικόνε. Ο τελευταίος γράφει μουσική σαν να ενορχηστρώνει την απάντηση στην αδικία, με συνθέσεις που περνάνε από τη συγκίνηση σε οργή και διαμαρτυρία. Η Μπαέζ γράφει τους στίχους, αυτούς που έστειλε κατευθείαν στη μόνιμη επικαιρότητα. Αντλεί μάλιστα την έμπνευσή της από τα γράμματα του Μπαρτολομέο Βαντσέτι στον πατέρα του.

«Καλέ μου πατέρα, ναι, είμαι στη φυλακή/ Μην ντραπείς να πεις το έγκλημά μου/ Το έγκλημα της αγάπης και αδελφοσύνης/ Το να σιωπήσεις μόνο είναι ντροπή».