[ ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ ] Στα δίχτυα του Δικτύου

Όλα εξηγούνται με τη φαντασία- φαντασία και φαντασίωση, δύο λέξεις που ερίζουν ποια θα παράγει την άλλη-, όλα πηγάζουν από κει· χωρίς αποδείξεις, χωρίς τεκμηρίωση, χωρίς πηγές, όταν πρόκειται για το παρελθόν. Για τη γνωστή τάση μιλώ, αυτών που υπηρετούν φαντασιακές πλατείες, διακυβεύματα και αναστοχασμούς· τά ΄χουμε πει και άλλες φορές. Είχαμε και επέτειο γενεθλίων πρόσφατα: συμπληρώθηκαν, λέει, δέκα χρόνια από τότε που οργανώθηκε το Δίκτυο για τη Μελέτη των Εμφυλίων Πολέμων. Ωραία, να τα εκατοστίσει. Μόνο που πρέπει να υπενθυμίσω ότι ο ελληνικός Εμφύλιος είναι ιστορία και όπως είναι γνωστό, για να μελετήσουμε κάτι που συνέβη στο παρελθόν, χρειάζονται συγκεκριμένα και ορισμένα εργαλεία.

Τα εργαλεία είναι και αναλυτικά και εννοιολογικά· χρειάζεται όμως και κάτι άλλο, μια ικανότητα· μπορούμε να την πούμε «οδυνηρή» ικανότητα, επειδή είναι εξαιρετικά δύσκολη επιχείρηση. Ο λόγος είναι για την ικανότητα να μπορείς να βρεθείς, να βρεθεί η σκέψη σου στην εποχή του γεγονότος. Αυτήν την ικανότητα πιθανότητες να την διαθέτει έχει μόνον ο ιστορικός· με τις σπουδές του, με την πείρα του, με τη γνώση του. Ο Εμφύλιος, όπως και όποιο άλλο σημαντικό γεγονός της ελληνικής ιστορίας, δεν έγινε χθες, έγινε πριν από εξήντα χρόνια και περισσότερο.

Θέλω να πω, αν δε μπορούμε να γνωρίζουμε και να ερμηνεύουμε τις συνολικές εκφράσεις της εποχής του γεγονότος, από τους πολιτικούς συσχετισμούς, τις συγκεκριμένες πολιτικές σε όλα τα επίπεδα μέχρι την καθημερινότητα των ανθρώπων και από τις οικονομικές και κοινωνικές πραγματικότητες ατόμων, κοινωνικών κατηγοριών και συνόλων μέχρι τον ρόλο των μύθων και της προπαγάνδας στη διαμόρφωση των ιδεολογιών, τότε δεν πρέπει να ασκούμε το επάγγελμα του ιστορικού.

Η μελέτη του παρελθόντος δεν είναι το κύριο επάγγελμα ούτε του ανθρωπολόγου, ούτε του κοινωνιολόγου, ούτε του πολιτικού επιστήμονα· αυτές οι επιστήμες ασφαλώς έχουν να συμβάλουν- για την ιστοριογραφία όμως η συμβολή τους είναι βοηθητική. Χρειαζόμαστε ίσως ένα παράδειγμα. Ο γνωστός μας Ιωάννης Κωλέτης ήταν πολιτικός· αυτό όμως δε σημαίνει ότι είναι αρμοδιότητα του πολιτικού επιστήμονα να τον μελετήσει· το κοινωνικό υποκείμενο Ιωάννης Κωλέτης που έζησε και έδρασε 150 χρόνια πριν είναι αρμοδιότητα του ιστορικού να το μελετήσει· ο πολιτικός επιστήμονας θα μελετήσει τις πολιτικές του ιδέες και, ενδεχομένως, συμπεριφορές εν όψει της συγκρότησης ενός σχεδιάσματος της ιστορίας της πολιτικής σκέψης. Πρέπει, επιτέλους, να το καταλάβουμε, κάποιες επιστήμες δεν είναι για να ασχολούνται με το παρελθόν, με την Ιστορία. Πολύ χαρακτηριστικά, συνάδελφος και φίλη ανθρωπολόγος είχε πει σε επιστημονικό συνέδριο: «ο ανθρωπολόγος στην Ιστορία κοιτάζει προσεχτικά, δεν απλώνει το χέρι».

Ας επανέλθουμε τώρα στο «Δίκτυο», αυτήν την αναθεωρητική τάση, που απλώνει βαθιά το χέρι στην ιστοριογραφία, για να αναρωτηθούμε γιατί όλα αυτά και γιατί ειδικά ο Εμφύλιος, αφού διευκρινίσουμε ότι προς την κατεύθυνση αναθεώρησης των γνώσεών μας για το παρελθόν κινούνται και ιστορικοί και ότι η τάση δεν είναι μόνον ελληνική. Μιλούν λοιπόν για αναθεώρηση της ιστορικής γνώσης για τη δεκαετία του 1940. Σε πρόσφατο άρθρο- απολογισμό του τελευταίου συνεδρίου του Δικτύου, γραμμένο από πανεπιστημιακό, που μοιάζει να είναι το κυρίαρχο πρόσωπο, διαβάζουμε: «Καθώς οι μύθοι της Δεξιάς είχαν ήδη αποδομηθεί από το πρώτο κύμα της επιστημονικής έρευνας το 1970-1990, οι νέες έρευνες αναγκαστικά θα γκρέμιζαν τα είδωλα και μυθεύματα της Αριστεράς, που αν και όρθια ήταν ιδιαίτερα ευάλωτα».

Πρέπει όμως να παρατηρήσω ότι οι «μύθοι της Δεξιάς είχαν αποδομηθεί» από ιστορικούς και άλλους επιστήμονες εκτός του Δικτύου, το οποίο άλλωστε δεν υπήρχε τότε και ότι όσα γνωρίζουμε για τον ρόλο της Αριστεράς στην Αντίσταση και στον Εμφύλιο είναι γνώσεις στέρεες που μας πρόσφεραν με τις έρευνές τους ιστορικοί πάλι, εκτός του Δικτύου· είναι γνώσεις επαρκείς και καλά τεκμηριωμένες και δεν επιδέχονται αναθεωρήσεις και «αναστοχασμούς»! Εκτός και αν ενοχλεί που αυτοί που βρήκαν και μας είπαν ότι το ΚΚΕ μπήκε στον Εμφύλιο διακηρύσσοντας ότι δεν πάει για να πάρει την εξουσία είναι αριστεροί.

Στο άρθρο αυτό λοιδορούνται «ορισμένοι πανεπιστημιακοί» που «βίωσαν το γκρέμισμα των ειδώλων (της Αριστεράς) ως υπαρξιακή απειλή»· λέγεται μάλιστα ότι αυτοί οι «ορισμένοι πανεπιστημιακοί», «όντας διαπαιδαγωγημένοι σε ένα κλειστό σύστημα και με ιδιαίτερα φτωχή αντίληψη της διεθνούς επιστημονικής πραγματικότητας… δεν κατόρθωσαν να αντιληφθούν πως η έρευνα ξεπερνά τα στενά όρια του ελληνικού πανεπιστημίου και τα ακόμη στενότερα των κομμάτων και έτσι δεν ελέγχεται πελατειακά, ούτε χειραγωγείται κομματικά»! Ας θαυμάσουμε τον νηφάλιο, που λένε, επιστημονικό λόγο!!

Άλλοτε, αλλού και από άλλο στέλεχος του Δικτύου έχει διατυπωθεί η αντίληψη- είναι, άραγε, πόρισμα επιστημονικής έρευνας;ότι η Ιστορία που γράφουμε και διαβάζουμε σήμερα δεν είναι αυτό που πράγματι συνέβη στο παρελθόν, αλλά αυτό που φαντάστηκε κάθε ιστορικός ότι συνέβη. Πράγματι, έτσι είναι· μόνο που αυτή την ιστορία, που τη φαντάζονται, τη γράφουν οι άνθρωποι του Δικτύου, όχι οι άλλοι.

Ο Βασίλης Κρεμμυδάς είναι ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών.

ΙΔΕΟΛΟΓΗΜΑΤΑ

Η ολική επαναφορά ενός ιδεολογήματος και ο μεταμοντέρνος μύθος της αναθεώρησης στην ιστοριογραφία