«Στην Ελλάδα, όλα είναι φως»

Ο «άγνωστος» ποιητής Μαρκ Σαγκάλ «συγκατοικεί» με τον διάσημο ζωγράφο σε μια έκδοση γεμάτη χρώματα και Ελλάδα
Αντίγραφο από σχέδιο του Σαγκάλ με αυτοπροσωπογραφία του, αφιέρωση στα γαλλικά («ευχαριστώ για την ωραία διαμονή») την υπογραφή του και την ημερομηνία («Πόρος, 4-9-1952»), από το βιβλίο επισκεπτών της Βίλας «Γαλήνη» και, δεξιά, έργο με τίτλο «Πόρος 1954»
«Η Ελλάδα είναι Ευρώπη και Ανατολή επίσης. Οι λόφοι, τα ερείπια, ο δροσερός αέρας που αναπνέετε έχει μυρωδιές που προσθέτουν βάθος στην εμπειρία μιας καταπληκτικής ιστορίας. Εκεί, όλα είναι φως. Ένα μοναδικό φως, μιας απερίγραπτης διαφάνειας και απαλότητας». Έτσι έβλεπε «ένας από τους μεγαλύτερους μάστορες της τέχνης του 20ού αιώνα», ο Μαρκ Σαγκάλ, την Ελλάδα. Τη χώρα που γνώρισε το καλοκαίρι του 1952 και άνοιξε ένα νέο κεφάλαιο στη δουλειά του: την «ελληνική περίοδο», που κράτησε τρεις δεκαετίες, ώς το 1980.

Ο ήλιος και το νησί του Πόρου- όπως τα είδε ο Μαρκ Σαγκάλ- μαζί με μια άγνωστη αυτοπροσω- πογραφία του «συναντούν» ανάμε- σα σε άλλα σχέδια για πρώτη φορά την ελληνική μετάφραση των 40 ποιημάτων του. Και συμπαρουσιά- ζουν τη γνωστή πλευρά του ζωγράφου (που καλύπτουν οι 24 αρχικές ξυλογραφίες του βιβλίου και τα 16 έγχρωμα σχέδιά του εμπνευσμένα από την Ελλάδα) με μια λιγότερο γνωστή: εκείνη του ποιητή.

«Η ποίηση στον Σαγκάλ, απόλυτα συνδεδεμένη με το γραπτό, μαύρο σε άσπρο, με σχήματα χαραγμένα, στρογγυλεμένα και ρυθμικά ευθυγραμμιζόμενα σε έναν ορίζοντα με μηνύματα αποκρυπτογραφημένα σύμφωνα με τα ιδιώματα, ξαφνικά αποκόπτεται και δραπετεύει από την υποστήριξη του χαρτιού», λέει η εγγονή του Μαρκ Σαγκάλ, Μέρετ Μάγιερ Γκράμπερ.

«Χρώματα και κηλίδες/ Σκιά φως/ Ο πίνακάς μου εκεί κάτω/ Θέλω με αυτά να σκεπάσω την καρδιά», γράφει ο ποιητής Σαγκάλ. Πώς όμως οι στίχοι του, που γράφτηκαν την περίοδο 1930- 1972 στα ρωσικά και τα γίντις, μπορούν να συνδεθούν με την Ελλάδα; «Μπορεί θεματικά να μην έχουν σχέση με την Ελλάδα, αλλά είναι γεμάτα με μεσογειακό φως», λέει στα «ΝΕΑ» ο πρώην διπλωμάτης, συγγραφέας και μεταφραστής των ποιημάτων του Σαγκάλ στα ελληνικά Γιάννης Σουλιώτης, που γνώρισε τον Σαγκάλ το 1952, όταν ήρθε για να πάρει άρωμα Ελλάδας. Ήταν η εποχή που ο Στρατής Ελευθεριάδης- ο γνωστός Έλληνας τεχνοκριτικός και εκδότης Τεριάντ- του ζήτησε να εικονογραφήσει το ερωτικό διήγημα «Δάφνις και Χλόη», του Λέσβιου συγγραφέα Λόγγου. Και είναι η εποχή που χαρακτηρίζεται ως «ελληνική περίοδος».

«Μαζί με την ελληνική περίοδο, θα τολμήσω να ισχυριστώ, κι αυτό ας μη θεωρηθεί εθνικιστικό, ότι ακόμα και τα χρώματά του γίνονται από τότε πιο φωτεινά, ιδιαίτερα το περίφημο γαλάζιο του, που μοιάζει όλο και περισσότερο μ΄ εκείνο του ουρανού του Πόρου, τις νύχτες του Σεπτέμβρη. Ακόμη και στα εννέα ποιήματά του, γραμμένα την ίδια χρονική περίοδο, καθώς και στα σχέδια που τα κοσμούν, συναντάμε πιο συχνά τη λέξη γαλάζιο και για πρώτη φορά στο σύνολο των 40 ποιημάτων του και των 28 σχεδίων του, καράβι, ανοιχτή θάλασσα και βάρκες με πανί».

Ο Σαγκάλ που γεννήθηκε Ρώσος, Γάλλος από υιοθεσία, ήταν Έλληνας στην ψυχή. Γιατί, όπως είπε και ο ίδιος, «δεν αντιγράφουμε αυτό που βλέπουμε, αλλά εκείνο που κουβαλάμε μέσα μας», επισημαίνει ο κ. Σουλιώτης.

ΙΝFΟ

To βιβλίο «Ο Μarc Chagall στην Ελλάδαποιήματα» (Εκδ. Αρμός)
παρουσιάζεται τη Δευτέρα στις 19.30 στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών (Βασ. Σοφίας και Κόκκαλη 1, τηλ. 210-
7282.000). Μιλούν οι Δ. Μυταράς, Ι. Μεταξάς, Δ. Δημητρούλης, Α. Δεληβορριάς, Λ. Νικολακοπούλου. Διαβάζουν οι Μ. Χατζησάββας, Κ. Φαλελάκης, Γ. Καραμίχος. Μελοποιημένα ποιήματα από τη Δάφνη Αλεξανδρή ερμηνεύουν οι Χ. Αλεξίου, Δ. Σαββόπουλος, Μ. Τανάγρη.

Με μια ματιά

1887: γεννιέται, από Εβραίους γονείς, στο ρωσικό Βιτέμπσκ (σημερινή Λευκορωσία)

1910: Εγκαθίσταται στο Παρίσι. Νοσταλγία, προσωπικά βιώματα της παιδικής ηλικίας, αλλά και ο ιουδαϊκός μυστικισμός επηρεάζουν το έργο του. Οι πίνακές του γεμίζουν αγγέλους, βιολιστές, αλλά και αγελάδες και ψάρια. Τη ζωγραφική του χαρακτηρίζει το ποιητικό στοιχείο.

1920: Μετακινείται στη Μόσχα για τρία χρόνια 1933: Ζωγραφίζει τη «Μοναξιά» 1841: Πηγαίνει στις ΗΠΑ όπου θα μείνει, με διαλείμματα, μία δεκαετία 1952: Γνωρίζει την Ελλάδα και επηρεάζεται βαθιά από αυτήν.

1985: Πεθαίνει στο Σεν Πολ ντε Βανς στη γαλλική Ριβιέρα
Αν ο ήλιος μου

Αν ο ήλιος μου έλαμπε μέσα στη νύχτα/ Όταν κοιμάμαι σκεπασμένος όλος με χρώματα/ Σε ένα κρεβάτι με πίνακες/ Όταν το πόδι σου στο στόμα μου/ Με πνίγει, με βασανίζει Ξυπνάω μέσα στην απελπισία/ Μιας καινούριας ημέρας, με επιθυμίες/ Που δεν έχω ακόμη σχεδιάσει/ Ή περάσει με χρώματα/ Τρέχω εκεί επάνω/ Στα στεγνά μου πινέλα/ Κι όπως ο Χριστός σταυρώνομαι/ Στερεωμένος με καρφιά πάνω στο καβαλέτο (…)


«Βλέπει αγελάδες στα κεραμίδια»

«Ο Σαγκάλ είναι ένας ρεαλιστής καλλιτέχνης που ζωγραφίζει με ακρίβεια ό,τι βλέπει γύρω του και βλέπει αγελάδες στα κεραμίδια, κοκόρια στην αυλή του χωριού του, βλέπει τη γυναίκα του να πετάει μαζί του στον ουρανό, και τον βιολιστή στη στέγη», επισημαίνει ο ακαδημαϊκός και ζωγράφος Δημήτρης Μυταράς που υπογράφει τον πρόλογο του βιβλίου. Δεν μπορεί να διαχωρίσει ο ίδιος την ποίηση από τη ζωγραφική. Άλλοτε, την περιγράφει σε ποιήματα και άλλοτε σε χρώματα. Οι φαινομενικές υπερβάσεις δεν τον ενοχλούν ούτε τον απασχολούν. Πιστεύει ότι αυτό που κάνει είναι αληθινό και δεν δίνει εξηγήσεις για τίποτα. Αν και δεν γίνεται κατανοητό είναι σίγουρα δικό μας πρόβλημα. Το ταλέντο του είναι τόσο μεγάλο και ιδιόμορφο, ώστε δικαιώνει απόλυτα το έργο του».