Τα μυστικά των λειτουργικών τροφίμων

Τα λειτουργικά τρόφιμα συμπληρώνουν, αλλά δεν υποκαθιστούν την υγιεινή διατροφή. Παράλληλα, τα περισσότερα από αυτά απευθύνονται σε ομάδες πληθυσμού με συγκεκριμένα προβλήματα υγείας και δεν πρέπει να λαμβάνονται από όλους. Αυτά επισημαίνουν έξι επιστήμονες, σχολιάζοντας την αξία των λειτουργικών τροφίμων που έχουν πλημμυρίσει την αγορά.

Μαργαρίνες, χυμοί, γιαούρτια, γάλατα, δημητριακά, κοτόπουλα, αυγά κ.ά. εμπλουτίζονται με στοιχεία που έχει αποδειχθεί ότι συντελούν στην πρόληψη ή στην αντιμετώπιση συχνών παθήσεων, όπως είναι η υπερχοληστεριναιμία, η υπέρταση, η οστεοπόρωση, οι παθήσεις του πεπτικού συστήματος, τα καρδιαγγειακά κ.ά.

Σύμφωνα με την Επιτροπή Λειτουργικής Επιστήμης Τροφίμων στην Ευρώπη (FUFOSE), η οποία έχει συσταθεί από την Ευρωπαϊκή Ένωση, λειτουργικό λέγεται ένα τρόφιμο που, εκτός από την επαρκή διατροφική δράση του, αποδεικνύει ικανοποιητικά ότι επηρεάζει ευεργετικά μία ή περισσότερες από τις βασικές λειτουργίες του οργανισμού, κατά τρόπο που βελτιώνει την κατάσταση υγείας και ευεξίας ή μειώνει τον κίνδυνο εκδήλωσης ασθενειών.

Για να επιτευχθεί η θετική δράση στον οργανισμό, δεν είναι απαραίτητο όλα τα συστατικά ενός λειτουργικού τροφίμου να είναι υπεύθυνα για την ευεργετική του ιδιότητα. Μπορεί να είναι ένα ή περισσότερα συστατικά και σε συγκεκριμένη δοσολογία, ώστε να επιτυγχάνεται το επιθυμητό αποτέλεσμα.

«Τα περισσότερα από τα λειτουργικά τρόφιμα δεν έχει αποδειχθεί ότι είναι ωφέλιμα και ο καταναλωτής δεν πρέπει να παραπλανάται», επισημαίνει ο καθηγητής Προληπτικής Ιατρικής και Διατροφής στο Πανεπιστήμιο Κρήτης Αντώνης Καφάτος.

«Ο μόνος εμπλουτισμός που έχει αποδειχθεί ότι υπήρξε ωφέλιμος για την υγεία είναι η προσθήκη φυλλικού οξέος στο ψωμί, στις ΗΠΑ και στον Καναδά, από το 1998. Το φυλλικό οξύ προστατεύει από συγγενείς ανωμαλίες του κεντρικού νευρικού συστήματος. Βρέθηκε ότι με το μέτρο αυτό μειώθηκαν τα εμφράγματα και τα εγκεφαλικά επεισόδια, αλλά αυξήθηκαν κάπως οι καρκίνοι (καθώς το φυλλικό οξύ επιταχύνει την εξέλιξη ενός υπάρχοντος καρκίνου). Σε τελική ανάλυση, όμως, το όφελος ήταν μεγαλύτερο από τις βλαβερές συνέπειες».

Και ο κ. Καφάτος εξηγεί: «Μπορεί π.χ. τα τρόφιμα με φυτοστερόλες να μειώνουν λίγο τη χοληστερόλη, αλλά δεν υπάρχουν δεδομένα από μακροχρόνιες μελέτες ότι μειώνουν τις ασθένειες και τους θανάτους. Επίσης, δεν ξέρουμε τα μακροχρόνια αποτελέσματα από την κατανάλωση μεγάλων πoσοτήτων αυτών των ουσιών (τα προτεινόμενα 3 γρ. την ημέρα πιστεύουμε ότι είναι πολλά).

»Για χρόνια λέγαμε ότι τα καροτενοειδή είναι πολύ ωφέλιμα, μέχρις ότου αποδείχθηκε ότι σε μεγάλες δόσεις είναι βλαβερά. Στην κρητική παραδοσιακή διατροφή, την οποία έχουμε αναλύσει, περιέχονται ημερησίως 300-500 mg φυτοστερολών που νομίζουμε ότι αρκούν, τόσα χρειάζεται πραγματικά ο άνθρωπος για να έχει καλή υγεία. Άλλωστε, έχουμε βρει στις έρευνες ότι απλώς ακολουθώντας κάποιος τη θρησκευτική νηστεία, μπορεί να μειώσει κατά 25% την κακή χοληστερόλη του (την LDL)».

Ο κ. Καφάτος συνιστά την προσοχή στα παιδιά: «Ειδικά τα παιδιά, δεν πρέπει να τρώνε τρόφιμα εμπλουτισμένα με στερόλες και στανόλες». Για τα εμπλουτισμένα με βιταμίνες δημητριακά πρωινού ο καθηγητής δεν έχει αντιρρήσεις: «Εάν το παιδί δεν τρώει αρκετά λαχανικά και όσπρια για φυλλικό οξύ και λιπαρά ψάρια για βιταμίνη D, τα εμπλουτισμένα δημητριακά είναι και λύση. Έχουν όμως το μειονέκτημα ότι περιέχουν πολύ αλάτι και ζάχαρη».
 
Θετικό βρίσκει ο κ. Καφάτος και τον εμπλουτισμό των κοτόπουλων και αυγών με ωμέγα-3 λιπαρά οξέα. «Δεν είναι κακή ιδέα καθώς τα τρόφιμα αυτά γίνονται έτσι πιο ωφέλιμα».

Ειδικά για τα τρόφιμα κατά της χοληστερόλης, υπάρχουν επίσημες επιστημονικές οδηγίες. «Η Αμερικανική Καρδιολογική Εταιρεία συνιστά σε όσους έχουν υψηλή χοληστερόλη να παίρνουν κάθε μέρα ένα τρόφιμο με φυτοστερόλη ή στανόλη (π.χ. ένα γιαουρτάκι ή δύο φέτες ψωμί με μαργαρίνη), ως τμήμα της γενικότερης διαιτητικής παρέμβασης», λέει ο αναπληρωτής καθηγητής Καρδιολογίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και υπεύθυνος του Ιατρείου Λιπιδίων στο Ιπποκράτειο Νοσοκομείο Χρήστος Πίτσαβος.

«Με όλες τις διαιτητικές παρεμβάσεις, η μείωση των επιπέδων της χοληστερόλης μπορεί να φθάσει το 25%. Ο υγιής άνθρωπος, με φυσιολογικά επίπεδα χοληστερόλης δεν έχει λόγο να παίρνει τρόφιμα με στερόλες και στανόλες».

Για οστεοπόρωση και υπέρταση

Τις γυναίκες έλκουν τα τρόφιμα με πρόσθετο ασβέστιο, λόγω οστεοπόρωσης.«Ο εμπλουτισμός των τροφίμων με συμπληρώματα χημικών ουσιών (μέταλλα, βιταμίνες ή συμπυκνωμένες πρωτεΐνες) έχει χρησιμότητα μόνο για ορισμένες ομάδες ασθενών με αυξημένες ανάγκες σε συγκεκριμένα στοιχεία», τονίζει ο καθηγητής Ορθοπεδικής στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και πρόεδρος του Ελληνικού Ιδρύματος Οστεοπόρωσης Γεώργιος Λυρίτης.
 
«Συνιστάται σε ανθρώπους με σοβαρές διαταραχές θρέψης, μεταβολικές διαταραχές, αλλεργίες, δυσανεξίες σε τρόφιμα ή φάρμακα κ.ά. Σε ανθρώπους π.χ. με έλλειψη λακτάσης, ενζύμου που μετατρέπει τη γαλακτόζη σε γλυκόζη, οι οποίοι αδυνατούν να πιουν γάλα _ έχουν δυσανεξία στο γάλα _ υπάρχει η δυνατότητα χορήγησης γάλακτος με προσθήκη λακτάσης.

»Σε ανθρώπους με έλλειψη βιταμίνης D, κυρίως σε ηλικιωμένους, η προσθήκη βιταμίνης D στο γάλα μπορεί να συμπληρώσει τις ανάγκες τους, λόγω της μειωμένης έκθεσης στην ακτινοβολία του ήλιου ή της μειωμένης κατανάλωσης παχιών ψαριών. Επίσης, χρησιμοποιείται η προσθήκη ασβεστίου στο γάλα σε όσους πάσχουν από οστεοπόρωση.

»Δεν συνιστάται όμως σε όλες τις γυναίκες μετά την εμμηνόπαυση, αν δεν έχουν οστεοπόρωση. Τέλος, σε ανθρώπους με έντονη μυϊκή καταβολή συνιστώνται συμπληρωματικά γαλακτοκομικά προϊόντα πλούσια σε καψεΐνη (πρωτεΐνη γάλακτος)».

Η κατανάλωση λειτουργικών τροφίμων δεν συνιστάται _ κατά τον κ. Λυρίτη _ σε φυσιολογικά άτομα, αλλά μόνο σε ειδικές περιπτώσεις και κυρίως σε όσους αδυνατούν να πάρουν αυτά τα στοιχεία σε συμπληρώματα ή φάρμακα.

«Είναι πιο αποτελεσματικό να πάρει κάποιος αυτά τα στοιχεία σε φάρμακα ή συμπληρώματα διατροφής», επισημαίνει. «Δεν ξέρει κανείς ποια ακριβώς δόση του στοιχείου παίρνει, όπως στα φάρμακα. Και οπωσδήποτε, τα λειτουργικά τρόφιμα δεν αποτελούν θεραπεία για νόσημα».

Τελευταία, έχουν κυκλοφορήσει τρόφιμα με προσθήκη καλίου για την υπέρταση. «Υπάρχουν επιστημονικά στοιχεία για την ωφελιμότητά τους αλλά όχι ισχυρά», λέει ο λέκτορας Καρδιολογίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και υπεύθυνος της Μονάδας Υπέρτασης στο Ιπποκράτειο Νοσοκομείο Κωνσταντίνος Τσιούφης.

«Δεν αντικαθιστούν βέβαια τον υγιεινό τρόπο ζωής. Ο άνθρωπος χρειάζεται καθημερινά έως 3.000 mg καλίου. Εάν παίρνει άφθονα φρούτα και λαχανικά, δεν χρειάζεται λειτουργικά τρόφιμα με κάλιο. Όλα τα φρούτα και λαχανικά περιέχουν κάλιο και ορισμένα περισσότερο, όπως οι μπανάνες, τα μήλα και οι ντομάτες. Εάν όμως λόγω του σύγχρονου τρόπου ζωής δεν τρώει κάποιος αρκετά φρούτα και λαχανικά, μπορεί να παίρνει ένα λειτουργικό τρόφιμο με κάλιο την ημέρα (όχι παραπάνω), ακόμα και εάν δεν έχει αυξημένη πίεση, δηλαδή προληπτικά».

Προσοχή, όμως! «Όσοι έχουν νεφρική ανεπάρκεια δεν πρέπει να παίρνουν πολύ κάλιο», υπογραμμίζει ο κ. Τσιούφης.

Για το πεπτικό σύστημα

Για τα προβιοτικά και πρεβιοτικά τρόφιμα οι παρασκευάστριες εταιρείες ισχυρίζονται ότι βοηθούν στην καλύτερη λειτουργία του πεπτικού συστήματος, αλλά ο γαστρεντερολόγος, λέκτορας του Πανεπιστημίου Αθηνών Σπήλιος Μανωλακόπουλος σχολιάζει: «Υπάρχουν αρκετές αναφορές τα τελευταία χρόνια στη διεθνή βιβλιογραφία για τα τρόφιμα αυτά, αλλά δεν υπάρχει ισχυρή τεκμηρίωση.

»Χρησιμοποιούνται μόνο για ανθρώπους με νοσήματα του εντέρου (φλεγμονώδεις παθήσεις, ευερέθιστο έντερο κ.ά.), στους οποίους θέλουμε να αποκαταστήσουμε και να ενισχύσουμε τοπικά τη μικροβιακή χλωρίδα. Είναι χρήσιμα σε περιπτώσεις χρόνιων νοσημάτων του εντέρου, στα οποία ο ασθενής δεν μπορεί να παίρνει συνεχώς φάρμακα και χρειάζονται εναλλακτικές παρεμβάσεις. Δεν συνιστώνται όμως για άλλες παθήσεις του πεπτικού συστήματος όπως γαστρίτιδες, έλκη στομάχου, γαστροοισοφαγική παλινδρόμηση κ.ά.».

Κάθε ασθενής είναι ξεχωριστή περίπτωση και γι’ αυτό εξατομικεύονται από τον γιατρό οι συνιστώμενες δόσεις των προβιοτικών τροφίμων. Για τα λειτουργικά τρόφιμα με φυτικές ίνες ο κ. Μανωλακόπουλος προειδοποιεί: «Τα τρόφιμα με φυτικές ίνες βοηθούν πράγματι σε κάποιες μορφές δυσκοιλιότητας. Υπάρχει όμως ο κίνδυνος εφησυχασμού. Δηλαδή, μπορεί να υποβόσκει ένα σοβαρό πρόβλημα, όπως ένας καρκίνος ή πολύποδες, και αποκαθιστώντας μόνο το σύμπτωμα όπως είναι η δυσκοιλιότητα να καλυφθεί η κλινική εικόνα. Γι’ αυτό, είναι απαραίτητο να συμβουλεύεται κανείς πρώτα τον γιατρό του».

Βοηθήματα και όχι υποκατάστατα των πρωτογενών τροφών

Η τεχνολογία μπορεί να αντικαταστήσει τη φύση; Δηλαδή, ένα λειτουργικό τρόφιμο (π.χ. γάλα με φυτικές ίνες) θεωρείται αποτελεσματικότερο από την πρωτογενή τροφή με τις πολλές φυτικές ίνες (κάποιο φρούτο ή λαχανικό);
 
«Όχι, σε καμία περίπτωση», διευκρινίζει ο κλινικός διαιτολόγος Κωνσταντίνος Ξένος, αντιπρόεδρος του Ελληνικού Ινστιτούτου Διατροφής. «Πρώτη επιλογή παραμένει πάντοτε η πρωτογενής τροφή. Η αρχική σύσταση του διαιτολόγου σε κάποιον που δεν προσλαμβάνει τις αναγκαίες φυτικές ίνες επειδή δεν τρώει τα φρούτα, τα δημητριακά ολικής αλέσεως και τα λαχανικά που πρέπει, δεν είναι να προτείνει λειτουργικό γάλα ή γιαούρτι με φυτικές ίνες, αλλά τρόπους με τους οποίους μπορεί κάποιος να βάλει στην καθημερινότητά του φρούτα, λαχανικά, δημητριακά ολικής αλέσεως και όσπρια.

»Από εκεί και πέρα, το λειτουργικό τρόφιμο είναι απλώς μια εναλλακτική πρόταση που διευρύνει τον κύκλο των τροφίμων, τα οποία μπορεί να συμβάλουν στην κάλυψη των αναγκών μας σε φυτικές ίνες».

Υπάρχει υποψία ή ένδειξη ότι τα λειτουργικά τρόφιμα μπορεί να είναι επικίνδυνα; «Όχι, δεν βλάπτουν», απαντά ο κ. Ξένος. «Υπάρχει όμως πιθανότητα να μην είναι τόσο λειτουργικά όσο ισχυρίζονται. Σύμφωνα με έρευνες, η ανταπόκριση του κόσμου είναι πιο θετική στο να καταναλώσει ένα εμπλουτισμένο τρόφιμο, παρά ένα χάπι.

»Είναι όμως απαραίτητο τα λειτουργικά τρόφιμα να υπόκεινται σε αυστηρούς ελέγχους και σε έγκριτες μελέτες. Όταν για ένα προϊόν υπάρχει ο ισχυρισμός, π.χ., ότι καταπολεμά τη δυσκοιλιότητα ή ρίχνει τη χοληστερόλη, πρέπει να υπάρχουν αξιόπιστες μελέτες που το αποδεικνύουν».

Στο ερώτημα πότε θα συνιστούσατε σε κάποιον να πάρει ένα λειτουργικό τρόφιμο, o κ. Ξένος απαντά: «Κάθε περίπτωση είναι εξατομικευμένη. Δεν θα προτείνω μαργαρίνη με φυτικές στερόλες ή στανόλες για το πρωινό κάποιου που θέλει να μειώσει τη χοληστερόλη του και έως σήμερα πίνει άπαχο γάλα με νιφάδες βρώμης. Αν όμως έτρωγε φρυγανιές με βούτυρο και μέλι, τότε θα του πρότεινα να αντικαταστήσει το βούτυρο με μαργαρίνη εμπλουτισμένη σε φυτικές στερόλες ή στανόλες».

Μήπως κάποιοι πρέπει να τα αποφεύγουν τελείως; «Δεν υπάρχει κάποια κατηγορία ανθρώπων που επιβάλλεται να τα αποφεύγουν», λέει ο κ. Ξένος. «Θα έλεγα όμως ότι όλοι πρέπει να είμαστε επιφυλακτικοί, να ενημερωνόμαστε από ειδικούς και να μη γινόμαστε έρμαια της διαφήμισης. Για παράδειγμα, κάποιος που θέλει να εμπλουτίσει τη διατροφή του με κάλιο για να υποβοηθήσει την αρτηριακή του πίεση, δεν χρειάζεται να ψάχνει για λειτουργικούς χυμούς με κάλιο. Αρκεί να φάει μια μεγάλη μπανάνα ή δύο χούφτες ξερά βερίκοκα».

Τα λειτουργικά τρόφιμα στην ελληνική αγορά

* Φυτικές στερόλες και φυτικές στανόλες. Υπάρχουν σε μαργαρίνες, γαλακτοκομικά, ψωμί. Μειώνουν τα επίπεδα της ολικής χοληστερόλης και της «κακής» (LDL) χοληστερόλης

* Φυτικές ίνες. Υπάρχουν σε γάλα, γιαούρτι κ.α. Συμβάλλουν στην εύρυθμη λειτουργία του πεπτικού συστήματος, καταπολεμούν την δυσκοιλιότητα

* Κάλιο. Υπάρχει σε χυμούς φρούτων κ.ά. Μειώνει την αρτηριακή πίεση

* Προβιοτικά και πρεβιοτικά (τα προβιοτικά είναι στελέχη ζωντανών μικροβίων ευεργετικών για τη χλωρίδα του εντέρου, τα πρεβιοτικά είναι άπεπτα συστατικά που αποτελούν «τροφή» για τα προβιοτικά). Υπάρχουν σε γαλακτοκομικά προϊόντα. Κάνουν καλό στην ισορροπία της μικροβιακής χλωρίδας του εντέρου, στην ενίσχυση του ανοσοποιητικού συστήματος και στην καταπολέμηση της δυσκοιλιότητας 

* Ω-3 λιπαρά οξέα. Υπάρχουν σε μαργαρίνες, γιαούρτια, χυμούς φρούτων, κοτόπουλα, αυγά κ.α. Μειώνουν τα επίπεδα των τριγλυκεριδίων, συμβάλλουν στην καλή λειτουργία της καρδιάς και των αγγείων

* Ασβέστιο, βιταμίνη D. Υπάρχουν σε γαλακτοκομικά, εκτός του ήδη υπάρχοντος ασβεστίου, σε χυμούς φρούτων κ.α. Συμβάλλουν στην μείωση του κινδύνου για οστεοπόρωση και στην καλή σκελετική υγεία