Το μεγάλο λάθος που βύθισε την οικονομία

«Πηγαίνετε σπίτι σας, δεν είναι κανείς διάσημος εδώ για να τον δείτε. Υπάρχουν μόνο ένα σωρό άνθρωποι που έχασαν τις δουλειές τους» φώναζαν τα μεγάφωνα της αστυνομίας στο πλήθος που συγκεντρώθηκε έξω από τα κεντρικά γραφεία της Lehman Βrothers στην Τimes Square στη Νέα Υόρκη όταν μαζεύτηκαν εκεί οι φωτογράφοι και τα κανάλια.

Για πρώτη φορά από το ξέσπασμα της κρίσης στη Γουόλ Στριτ, η κρίση αυτή αφορούσε συγκεκριμένα πρόσωπα, τους εργαζόμενους στην επιχείρηση. Ένας ένας χωριστά οι εργαζόμενοι της Lehman Βrothers με την ιστορία των 158 χρόνων στην επενδυτική τραπεζική άρχισαν να βγαίνουν από το κτίριο κουβαλώντας τα προσωπικά τους είδη. Μέχρι να δύσει ο ήλιος οι εξελίξεις ήταν πρώτο θέμα σε όλα τα κανάλια: Η Lehman Βrothers χρεοκοπούσε. Ήταν 15 Σεπτεμβρίου του 2008.

Σοκ και δέος
Λίγοι από όσους έβγαιναν από το κτίριο μιλούσαν στους ρεπόρτερ. Όσοι το έκαναν όμως εξέφραζαν τη δυσπιστία τους. Εξέφραζαν θυμό που η εταιρεία έφτασε στο σημείο αυτό και λύπη για τις καριέρες τους. Περισσότερο όμως ήταν σοκαρισμένοι. Μπορεί όλοι οι κυβερνητικοί να έλεγαν ότι δεν θα υπάρξει κρατική σωτηρία, αλλά κανείς δεν μπορούσε να πιστέψει ότι ο τότε υπουργός Οικονομίας Χένρι Πόλσον και ο πρόεδρος της Ομοσπονδιακής Τράπεζας των ΗΠΑ (FΕD) Μπεν Μπερνάνκι θα άφηναν την τράπεζα να καταρρεύσει. Η Lehman Βorthers απασχολούσε 25.000 εργαζομένους σε όλο τον κόσμο, από τους οποίους οι 4.500 στο Λονδίνο. Αποτελούσε την τέταρτη μεγαλύτερη επενδυτική τράπεζα της Γουόλ Στριτ και είχε περιουσιακά στοιχεία 600 δισ. δολαρίων. Ήταν τράπεζα, όλοι συμφωνούσαν, που ήταν πολύ μεγάλη για να καταρρεύσει. Το τέλος της Lehman Βrothers σήμανε το συμβολικό τέλος του τρόπου με τον οποίο λειτουργούσε μέχρι τότε η Γουόλ Στριτ και την απαρχή της μεγαλύτερης οικονομικής κρίσης μετά τη Μεγάλη Ύφεση της δεκαετίας του ΄30. Η κατάρρευσή της αποτέλεσε- μπορούμε να πούμε με σιγουριά- ένα τεράστιο λάθος.

Καταπέλτης ο Στίγκλιτς
«Είναι ασύλληπτο αυτό που έκαναν- ή μάλλον αυτό που δεν έκαναν», λέει ο νομπελίστας οικονομολόγος και καθηγητής του Πανεπιστημίου Columbia, Τζόσεφ Στίγκλιτς: «Δεν έμαθαν το μάθημά τους. Όλοι μιλούσαν για κατάρρευση της Lehman Βrothers από τη στιγμή που κατέρρευσε η Βear Stearns τον Μάρτιο (του 2008) ή ακόμη και πιο πριν και δεν έκαναν τίποτε. Εάν ήξεραν ότι υπάρχει συστημικός κίνδυνος, γιατί δεν έκαναν κάτι;».

Ο Πόλσον πίεζε τη Lehman να βρει μια λύση, προχωρώντας σε πώληση των δραστηριοτήτων της ή συγκεντρώνοντας κεφάλαια.

Η τύχη της Lehman σφραγίστηκε όχι στο αρχηγείο της στο Μανχάταν αλλά στο γκρι κτίριο που διατηρεί στη Γουόλ Στριτ η FΕD. Εκεί παραβρέθηκαν ο Πόλσον, ο Μπερνάνκι, ο πρόεδρος της FΕD Νέας Υόρκης (και σημερινός υπουργός Οικονομίας των ΗΠΑ) Τim Geithner και μεγάλα αφεντικά των τραπεζών της Γουόλ Στριτ. Εκτός από το αφεντικό της Lehman Βrothers, τον Richard S. Fuld, ο οποίος δεν προσκλήθηκε. Ο Fuld ήρθε στην εταιρεία το 1969 και αποδείχτηκε θυελλώδης ακόμη και για τα δεδομένα της Γουόλ Στριτ. Οι συνάδελφοί του τον ονόμαζαν ο Γορίλας και η ωμότητά του ήταν παροιμιώδης. Θεωρούσε ότι στη Γουόλ Στριτ γινόταν πόλεμος, το προσωπικό του πλήρωμα θωρηκτού και τα όπλα του μονίμως στραμμένα στους μεγαλύτερους αντιπάλους τους. Η νοοτροπία του «δεν παραδινόμαστε ποτέ» σήμαινε ότι απέρριψε προσφορές από πιθανούς αγοραστές της Lehman Βrothers μέσα στο 2008.

Όπως και τα αφεντικά άλλων επενδυτικών τραπεζών ο Fuld ορεγόταν από τα μέσα της δεκαετίας τα τεράστια κέρδη που απέφεραν οι τιτλοποιήσεις αμερικανικών στεγαστικών δανείων σαν εγγύηση για τη δημιουργία και την πώληση άλλων επενδυτικών προϊόντων σε όλο τον κόσμο (τα «τοξικά» που δημιούργησαν την κρίση). Η Lehman όρμησε στη δραστηριότητα αυτή αγνοώντας προειδοποιήσεις ότι η αμερικανική αγορά ακινήτων είχε υπερθερμανθεί επικίνδυνα και ότι χορηγούνταν στεγαστικά δάνεια σε ανθρώπους που δεν θα μπορούσαν ποτέ να αποπληρώσουν. Για να ξεπεράσει τον ανταγωνισμό η Lehman ανέλαβε κι άλλα ρίσκα: Για να παρουσιάσει καλύτερα αποτελέσματα συγκέντρωσε μεγάλα χρέη διατηρώντας αποθεματικό ενός δολαρίου για κάθε 30 δολάρια υποχρεώσεών της. Όσο μπορούσε να καλύψει τις υποχρεώσεις όλα πήγαιναν καλά, όμως οι επενδυτές άρχισαν να ανησυχούν για τα περιουσιακά στοιχεία που έλεγε πως είχε η εταιρεία. Εκείνη την εβδομάδα όταν ο Fuld ανακοίνωσε επιπλέον απώλειες 3,9 δισ. δολ. η εμπιστοσύνη των επενδυτών κατέρρευσε και οι πελάτες άρχισαν να φεύγουν ξεπουλώντας. Ο επικεφαλής της JΡ Μorgan Chase, Jamie Dimon, τηλεφώνησε ο ίδιος στον Fuld ζητώντας του εγγυήσεις 5 δισ. δολ. απειλώντας ότι θα διέκοπτε κάθε πίστωση.

Το τέλος της Lehman Brothers σήμανε το συμβολικό τέλος του τρόπου με τον οποίο λειτουργούσε μέχρι τότε η Γουόλ Στριτ και την απαρχή της μεγαλύτερης οικονομικής κρίσης μετά τη Μεγάλη Ύφεση της δεκαετίας του ΄30.

Ο παράγοντας Πόλσον

Ο Χένρι Πόλσον ήταν πάντοτε υπέρμαχος της ελεύθερης αγοράς, αλλά τελικά πέρασε στην ιστορία σαν ο υπουργός Οικονομίας που πραγματοποίησε τη μεγαλύτερη κρατική παρέμβαση στην ιστορία των ΗΠΑ (την κρατικοποίηση των στεγαστικών τραπεζών Fannie Μae και Freddie Μac). Το πρώην αφεντικό της Goldman Sachs που κέρδιζε 37 εκατ. δολ. τον χρόνο δέχτηκε τη θέση του υπουργού Οικονομίας που του πρότεινε ο Τζορτζ Μπους το 2006 υποσχόμενος αυτονομία στη χάραξη της οικονομικής πολιτικής.

Ακόμη και ο καλύτερος ομιλητής στον κόσμο όμως θα δυσκολευόταν να εξηγήσει την πολιτική του υπουργείου Οικονομίας των ΗΠΑ όταν ξέσπασε η κρίση. Τον Μάρτιο ο Πόλσον ενορχήστρωσε την πώληση της Βear Stearns στην JΡ Μorgan που χρηματοδοτήθηκε με χρήματα της FΕD κι έπειτα προχώρησε στην κρατικοποίηση των στεγαστικών τραπεζών Fannie Μae και Freddie Μac (στις 8 Σεπτεμβρίου 2008) έναντι εκατοντάδων δισ. δολαρίων.

Τις επόμενες ημέρες όμως ανακάλυψε ξανά ότι ήταν υπέρμαχος της ελεύθερης αγοράς και έτσι όταν ήρθε η ώρα να συζητηθεί πιθανή σωτηρία της Lehman Βrothers με κρατικό χρήμα, αποφάσισε ότι κάτι τέτοιο δεν θα γινόταν. Η απόφαση αυτή άλλαξε τη Γουόλ Στριτ για πάντα αλλά όχι με τον τρόπο που οραματιζόταν ο Πόλσον.

Όταν κατέρρευσε η Lehman Βrothers, όλοι άρχισαν να ξεπουλάνε μετοχές και συμβόλαια της ΑΙG, της μεγαλύτερης ασφαλιστικής στον κόσμο και ο Πόλσον σε συνεργασία με τη FΕD δεν είχαν επιλογή παρά να την κρατικοποιήσουν. Για να εξασφαλιστεί η υποστήριξη του Κογκρέσου μάλιστα, ο Μπερνάνκι προειδοποίησε ότι δεν θα έμενε ούτε μια τράπεζα όρθια τις επόμενες μέρες εάν το σύστημα δεν σωζόταν με χρήματα των φορολογουμένων. Πώς μπόρεσαν να σώσουν την ΑΙG αλλά δεν μπορούσαν να σώσουν τη Lehman Βrothers, αναρωτιέται ο Στίγκλιτς.

Τα υπόλοιπα είναι ιστορία.