[ ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ ] Βρώμισε πια ο τόπος

Κάθε φορά που συμβαίνει κάτι δύσοσμο σκεφτόμαστε ή λέμε με τις συντροφιές μας ότι πιάσαμε πλέον πάτο· φαίνεται όμως ότι για τις κυβερνώσες εξουσίες αυτός ο «πάτος» βρίσκεται πολύ πιο κάτω από όσο βλέπουμε εμείς- ίσως και να κολυμπάμε στα «άπατα». Και το έχουμε μάθει καλά, πάνω από πέντε χρόνια τώρα: καθώς οι δυσοσμίες είναι αλλεπάλληλες, κάθε επόμενη είναι ισχυρότερη από την προηγούμενη· η διαδοχή των δυσοσμιών δεν γίνεται καθόλου «σεμνά και ταπεινά». Δεν πρέπει να σπαταλάμε και άλλη φαιά ουσία· την ανάλυση του φαινομένου την έχουμε κάνει και προ πολλού και επανειλημμένα: στόχος είναι η εξουθένωση και, τελικά, η εξουδετέρωση της κοινωνίας. Είναι τόσο απανωτά τα οικονομικοκοινωνικά χτυπήματα που δεχόμαστε, ώστε οι δυσοσμίες να μοιάζουν κάτι δευτερεύον. Η καταστροφή όμως συντελείται ραγδαία. Και προσωπικά είμαι βέβαιος ότι μετά τη Δεξιά λαίλαπα η κοινωνία θα βγει εντελώς διαλυμένη: θα δούμε μια κοινωνία που δεν θα πιστεύει σε τίποτα· και χωρίς πίστη και ελπίδα θα είναι σαν να μην έχει πόδια- να μην μπορεί να πατήσει πουθενά.

Το έχω πει, δυστυχώς, και για μένα και για την ίδια την κοινωνία, ότι μακρινός στόχος της συγκεκριμένης πολιτικής που εκτυλίσσεται τα τελευταία χρόνια είναι η εξουθένωση της κοινωνίας· έκανα λάθος μόνον ως προς το «μακρινός»- ήταν πολύ κοντά η επίτευξη του στόχου. Ο διπλανός μας, ο κοντινός μας, αύριο και εμείς ίσως, κοιτάζει πια πώς θα εξοικονομήσει τη ζωή του, τη ζωή των παιδιών του· τη δυσοσμία την αισθάνεται μέχρι τα σπλάγχνα του, αλλά δεν έχει τη δύναμη να απασχοληθεί μ΄ αυτήν. Πέτυχαν; Κατά τη γνώμη μου, όχι· στην Ιστορία πάντα οι κοινωνίες έβγαιναν νικητές, με πολύ κόπο και αίμα, από το σκοτάδι όπου τις είχαν οδηγήσει.

Αν δεν πέτυχαν όμως σ΄ αυτό, πέτυχαν κάπου αλλού: η εκτεταμένη δυσοσμία διαμόρφωσε μια νέα βάση κοινωνικής, κομματικού χαρακτήρα, πελατείας, έτοιμης, βλέπω, για δράση σε ενδεχόμενη αλλαγή κυβερνητικής σκυτάλης. Πολύ περισσότερο που η δυσοσμία δεν αφήνει ανέγγιχτους, αν δεν εκπορεύεται και από αυτούς, ανώτατους θεσμικούς παράγοντες. Έχουμε να κάνουμε μ΄ άλλα λόγια, όχι με έναν, αλλά με πολλούς φαύλους κύκλους, με πολλά αποστήματα, καθόλου εύκολο να σπάσουν. Σε ποιον βαθμό η κοινωνία και κάποιες άλλες, διαφορετικές, εξουσίες έχουν τη δύναμη και είναι διαθέσιμες να κάνουν κάτι τέτοιο;

Γιατί πλέον τίθεται και ένα άλλο ζήτημα, κατά τη γνώμη μου πρωταρχικό· πώς να εξηγείται αυτή η παράξενη κοινωνική σιωπή; Ως αποτέλεσμα της πολιτικής εξουθένωσης της κοινωνίας, ως καζάνι που βράζει και αργά ή γρήγορα θα εκραγεί ή ως αναμονή των εκλογών ως απάντηση σε ό,τι συμβαίνει; Θέλω να πιστεύω ότι συμβαίνει το δεύτερο και ότι μπορεί αρχικά να ξεσπάσει με εκλογές και καταψήφιση της δυσοσμίας, αλλά και ότι θα εκφραστεί με δυναμική παρέμβαση για να μην ξαναζήσει η κοινωνία την κατάσταση που ζει τα τελευταία χρόνια.

Πάντως, πρέπει να επισημάνω ότι η κατάσταση είναι πολύ δύσκολη και να «μετρήσει» κανείς τα κοινωνικά πράγματα δεν υπάρχει τρόπος. Ο φόβος βρίσκεται στο εξής σημείο: εκτός από την ηθική εξουθένωση και την πολιτική εξουδετέρωση της κοινωνίας, υπάρχει και ο εκμαυλισμός· πώς άραγε μπορούμε να το γνωρίσουμε αυτό και πώς μπορούμε να προβλέψουμε πόσο αυτός θα προχωρήσει μέχρι τις επόμενες εκλογές. Αυτοί, για παράδειγμα, οι αθρόοι, ανενδοίαστα και εν πολλοίς παράνομοι, διορισμοί σε ποιον βαθμό έχουν προκαλέσει εκμαυλισμό ή και σήψη στο κοινωνικό σώμα; Και ποιος μπορεί να ξέρει αν στις επόμενες εκλογές δεν αναβιώσουν πραγματικότητες της δεκαετίας του 1950 με εξαγορές ψήφων και άλλα «αναπτυξιακά» και καθ΄ όλα ευρωπαϊκά; Γιατί, θέλω απλώς να ρωτήσω: με αυτά που βλέπουμε γύρω μας και ζούμε καθημερινά, γιατί ο νους μας να μην πάει και σε τέτοια πράγματα; Έτσι κι αλλιώς τη χώρα την έχουν γυρίσει πίσω πολλές δεκαετίες, γιατί όχι κι άλλες. Θα μου πείτε, «είσαι στις μαύρες σου γι΄ αυτό τα λες έτσι». Φυσικά είμαι στις μαύρες μου· υπάρχει κάτι που να με κάνει να μην είμαι; Ευτυχώς, εμφανίζονται καμιά φορά, όλο και πιο αραιά, κάτι «Άγιοι Φανέντες» και σκάει λίγο το πικραμένο μας χείλι.

ΕΚΜΑΥΛΙΣΜΟΣ

Εκτός από την ηθική εξουθένωση και την πολιτική εξουδετέρωση της κοινωνίας, υπάρχει και ο εκμαυλισμός

Ο Βασίλης Κρεμμυδάς είναι ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών.