«Η μοίρα έριξε τα ζάρια της κι έζησα»

Το ύφος είναι ο άνθρωπος. Ο άνθρωπος απέναντι ακτινοβολεί σεμνότητα. Δεν είναι μόνο το ύφος του. Είναι η ζωή του. Είναι το έργο του. Είναι ο τρόπος που μιλάει και γράφει. Ο τρόπος που ακούει.

Ο Ιάκωβος Καμπανέλλης είναι ένας από τους τελευταίους μεγάλους Έλληνες. Δεν είναι υπερβολή αυτό. Το ξέρει όλη η Ελλάδα και η συντεχνία του. Υπάρχει μια εκθαμβωτική συνέπεια στο έργο του και στη ζωή του. Δεν συμβαίνει πάντα με τους μεγάλους αυτό.

Απ΄ τα ακρογιάλια της Νάξου στους θαλάμους αερίων του Μαουτχάουζεν. Στα νιάτα του η ζωή του Καμπανέλλη ήταν μια μύηση στον ζόφο.

Αργότερα αέναη μύηση στη δημοκρατία. Καμιά δογματίλα.

Ο ευλαβέστατος αυτός τεχνίτης κουβαλούσε μέσα του την πραγματική ρωμιοσύνη. Αυτή, την ηλιόλουστη. Αλλά και την άλλη, τη σκοτεινή. Ωσάν παραγιός του Μακρυγιάννη. Με ό,τι καταπιάστηκε αρίστευσε. Για να εκφράσει τη «συλλογική μας μοίρα», απέρριπτε ανελέητα την ατομικότητά του. Μισόν αιώνα. Είναι ευλογημένο να συναντά κανείς μεγάλους δημιουργούς στο γέρμα τους.


Για τη Μελίνα

Δεν έγραψα τη «Στέλλα» έχοντας στο μυαλό μου τη Μελίνα. Η Μελίνα επέστρεψε από το Παρίσι το ΄54. Δεν την ήξερα καθόλου μέχρι τότε. Και είδα αυτά τα στοιχεία, τα πληθωρικά, τα εξωστρεφή, τα μερακλίδικα. Δεν ταυτίστηκε η Μελίνα με τη Στέλλα. Εγώ ταυτίστηκα με τη Μελίνα. Δηλαδή, η Στέλλα έχει πολλά της Μελίνας. Δεν έχει η Μελίνα της Στέλλας.


Για το Μαουτχάουζεν

Βγήκα από το Μαουτχάουζεν με μια αίσθηση ματαιότητας για τα πάντα. Δεν ξέρω αν γεννήθηκα καλός άνθρωπος αλλά στο στρατόπεδο πιστεύω ότι έγινα καλός.


«Έπρεπε κάθε μέρα να μετράω ζωντανούς και νεκρούς»

Ι.Κ.: Επιτρέψτε μου Βασίλη, να σας λέω Βασίλη.

Β.Κ.: Παρακαλώ. Ι.Κ.: Το έργο δεν το φτιάχνεις μόνος. Συναντιέστε. Έτσι;

Β.Κ.: Και είναι συνάντηση μακράς διαρκείας.

Γ.Λ.: Το αρχαίο δράμα κάποια στιγμή ενδιέφερε πάρα πολύ τους έξω. Μπορεί και σήμερα να προσφέρει στο θέατρο όσα πρόσφερε μέχρι τώρα;

Ι.Κ.: Δεν μπορούμε να γίνουμε μελλοντολόγοι αλλά σίγουρα όλοι οι σοβαροί άνθρωποι του παγκόσμιου θεάτρου θέλουν να ανεβάσουν αρχαία τραγωδία. Υπήρχε και υπάρχει διεθνώς η φιλοδοξία να παίξουν αρχαία τραγωδία στην Ελλάδα.

Γ.Λ.: Είδαμε όμως φέτος και παραστάσεις εντελώς ανούσιες.

Ι.Κ.: Αυτό συνέβαινε πάντα λίγοπολύ. Μην ξεχνάμε ότι ζούμε σε μια εποχή όπου οι σκηνοθέτες κάνουνε συχνά ό,τι τους καπνίσει. Πολλές φορές δεν πιστεύουν ούτε οι ίδιοι τις ακρότητες που κάνουν. Έχουν μια τάση προς την αισθητική και την πνευματική διαστροφή των έργων. Είδα πρόσφατα έναν «Άμλετ», όπου όλη την κεντρική σκηνή με την Οφηλία μετά τον θάνατο του πατέρα της την έπαιζε κρεμασμένος με τα πόδια ανάποδα. Τώρα πού ήταν δεμένο το σκοινί, δεν ξέρω. Αλλά εν πάση περιπτώσει, με τα πόδια ανάσκελα; Για όνομα της Παναγίας! Για όνομα της Παναγίας! Είδαμε κι αν είδαμε!

Β.Κ.: Θέλω να πω κάτι και για την προηγούμενη ερώτηση, αν έχει να προσφέρει κάτι το αρχαίο ελληνικό δράμα. Είναι σαν να ρωτάμε αν έχει κάτι να προσφέρει ο Παρθενώνας.

Ι.Κ.: Ή η «Οδύσσεια». Β.Κ.: Τα έργα αυτά είναι μνημεία του παγκόσμιου πολιτισμού. Σημεία αναφοράς. Από τα οποία πάντα θα απομακρυνόμαστε και θα επανερχόμαστε. Σήμερα ζούμε σε μια εποχή απομάκρυνσης που έχει να κάνει με τη γενικότερη απομάκρυνση από το αίσθημα ιερότητας, αν θέλεις. Απομάκρυνση από την ιερότητα που θα μπορούσε να έχει η ζωή μας. Μοιραία απομακρυνόμαστε και από αυτά τα ιερά έργα του παγκόσμιου πολιτισμού. Αλλά αυτά θα εξακολουθούν να είναι εκεί. Όπως είναι και ο Παρθενώνας. Και θα επανερχόμεθα.

Γ.Λ.: Ο Ιάκωβος έχει ένα τρομακτικό στοιχείο αναφοράς. Το Μαουτχάουζεν. Εσύ, Βασίλη, είχες κάτι αντίστοιχο;

Β.Κ.: Το Μαουτχάουζεν είναι ένα οριακό γεγονός. Αλλά υπάρχουν κι άλλοι που πέρασαν από ΄κεί και δεν μπόρεσαν να προσφέρουν έπειτα απ΄ αυτήν την οδυνηρή εμπειρία κάτι αντίστοιχο με τον Ιάκωβο. Δεν έγινε η μετατροπή σωστά. Είναι θέμα αυτουνού που το βιώνει. Καμιά φορά δεν είναι ακριβώς το να πάθεις κάτι, αλλά μια περιρρέουσα κοινωνική ατμόσφαιρα. Εμένα με σημάδεψαν τα χρόνια ΄73-΄74. Βγαίναμε τότε από την παιδικότητα και ήταν σαν να πηδήσαμε την εφηβεία και κάναμε δύο τρία βήματα μαζεμένα μπροστά. Οι καταλήψεις του ΄79-΄80 και η μετάλλαξη που ακολούθησε στην ελληνική κοινωνία. Ι.Κ.: Λέει τώρα υποσυνείδητα- χωρίς να μπορεί να το ελέγξει κιόλαςτο τι ακόμα έχει αποταμιευτεί μέσα του δεν το ξέρει ούτε κι ο ίδιος.

Β.Κ.: Σημαντικό είναι αυτό που λες. Κι εσένα προφανώς το Μαουτχάουζεν σού αποκαλύφθηκε σε διαδοχικές φάσεις.

Ι.Κ.: Δεν είναι μόνο το Μαουτχάουζεν αλλά οτιδήποτε αφορά τη μοίρα του ανθρώπου. Εγώ έρχομαι τραυματισμένος από τη Νάξο δώδεκα χρονών παιδί. Κι εκεί που είχα μια παιδική μυθολογία και μια καταπληκτική ζωή, ταλαιπωρούμαι σε νυκτερινό σχολείο, τρώω τη λογοτεχνία όπου τη βρίσκω, αλλά μένω με το τραύμα ότι δεν τελείωσα ποτέ το Γυμνάσιο. Αυτό είναι το τραύμα. Και μετά πάω στο Μαουτχάουζεν. Και αν δεν είχα σπουδάσει στην τεχνική σχολή σχεδιαστής… Αμέσως μετά την καραντίνα χρειάστηκε να γράφω τις κάρτες και τις καρτέλες στην παράγκα. Ήμουν ο γραμματέας της παράγκας. Διαφορετικά θα μ΄ έστελναν σ΄ ένα συνεργείο εξόντωσης. Η τύχη συνεχίστηκε. Μετά με βάλαν σε ένα τεχνικό γραφείο που ήταν αρχιτέκτονες, πολιτικοί μηχανικοί, καμιά δωδεκαριά άνθρωποι. Πηγαίναμε εκτός του στρατοπέδου και χαράζαμε κάποια έργα. Θυμάμαι ότι εκεί βρήκα τυχαία ένα σημειωματάριο με μια κάτοψη του στρατοπέδου. Το βλέπει ο μανιακός επικεφαλής των Ες-Ες και μας κατηγορεί όχι για κατασκοπεία, αλλά ότι κάποιος άφησε αυτό το χαρτί. Και καθώς μας έχουν για εκτέλεση, σ΄ έναν ανήφορο, το ηθικό τους είναι πεσμένο- γιατί όλα αυτά γίνονται μετά το Στάλινγκραντ- κατεβαίνει μια μοτοσυκλέτα με καρότσι και του έρχεται το καρότσι επάνω του. Και τον σκοτώνει. Και μετά η τύχη μετατρέπεται. Και πέφτω πάνω σ΄ έναν διευθυντή της ΑΕG από την Αθήνα. Κι αυτός με βολεύει σ΄ ένα γραφείο το οποίο ήταν η πολιτική διεύθυνση του στρατοπέδου. Με έβαλαν στο νεκροταφείο της υπηρεσίας που ήταν ένα δωμάτιο όλο ράφια και καπελοθήκες. Από ΄κεί ήταν οι ζωντανοί κρατούμενοι και από ΄δώ οι πεθαμένοι. Κι έπρεπε κάθε μέρα να παίρνω τον κατάλογο και να ελέγχω τις καρτέλες ζωντανών και πεθαμένων. Κι αργότερα, η τύχη πάλι αλλάζει. Με βλέπει κάποιος να ζωγραφίζω και μου δίνει να κάνω κάτι καρτ-ποστάλ με γελάδες. Μου δίνανε λίγο παραπάνω ψωμάκι. Και σαλάμι. Και περνάω τρέλα… Μαθαίνουμε ξαφνικά ότι διάφοροι Τσέχοι και Ισπανοί που πιάναν χαρτιά στα χέρια τους εκτελούνται όλοι επειδή ξέρουν πολλά. Κι εγώ ήξερα πάρα πολλά. Κι ερχόταν η σειρά μου. Αλλά τους πρόλαβε ο Πάτον. Έρχεται αρκετά γρήγορα. Ο στρατηγός Πάτον. Και πολύ πριν φτάσει ο Πάτον, δεκαπέντε μέρες πριν ο διοικητής τού στρατοπέδου γίνεται άφαντος. Ο υποδιοικητής στέλνει κομάντος. Παίρνει εντολή από τον Χίμλερ να τον εκτελέσει. Και γίνεται άφαντος κι αυτός. Χάνονται ο ένας μετά τον άλλον. Κι έτσι πριν μπει ο Πάτον μάς είχαν παραδώσει σε μια πολιτοφυλακή. Και ω του θαύματος, ω του γούστου μάλλον, οι πολιτοφύλακες αυτοί, καμιά εκατονπενηνταριά, ήταν η ορχήστρα της Όπερας του Λιντς. Ντυμένοι με τις στολές της όπερας από το βεστιάριο. Κι αυτούς τους είχαν στείλει να μας φυλάνε. Αλλά ήδη τα ζάρια της μοίρας είχαν πέσει. Και επέπρωτο να ζήσουμε.

Εκτελούσαν όσους ήξεραν πολλά. Ερχόταν και η δική μου η σειρά. Αλλά τους πρόλαβε ο Πάτον…

«Το Εθνικό Θέατρο δεν είναι εθνικό»

Γ.Λ.: Κύριοι, θα ήθελα να σας ρωτήσω άμεσα. Πόσο εθνικό είναι το Εθνικό μας Θέατρο;

Ι.Κ.: Πριν απαντήσω, θα ΄θελα να δηλώσω ότι έχω παιχτεί αρκετές φορές απ΄ το Εθνικό Θέατρο. Αλλά ελπίζω να μην εκληφθεί από τους ανθρώπους του Εθνικού η απάντησή μου σαν απληστία μου. Όχι, λοιπόν. Δεν είναι εθνικό. Διότι δεν ανεβάζει όσα ελληνικά έργα πρέπει. Δεν χειρίζεται το ελληνικό έργο ως εθνικό θέατρο. Που για μένα τουλάχιστον θα έπρεπε να είναι το ήμισυ της δουλειάς και της αποστολής του. Οι σχέσεις ελληνικού έργου και Εθνικού Θεάτρου είναι ανεπαρκέστατες.

Β.Κ.: Ναι. Πιστεύω κι εγώ ότι δεν εκπληρώνει την αποστολή του. Θα ΄λεγα μάλιστα ότι έχουν μιαν αντίληψη σαν δημοσιοϋπαλληλικό καθήκον. Δηλαδή, αν πεις «δεν παίζονται ελληνικά έργα», αμέσως έχουν έτοιμη την απάντηση: «Πώς δεν παίχτηκαν!». Και αναφέρουν ένα ή δύο. Αν μπούμε σε λεπτομέρειες, θα δούμε ότι παίχτηκαν σε ένα καμαράκι σαράντα ή πενήντα θέσεων. Στο παλιό θέατρο του Γιώργου Κιμούλη, που το χρησιμοποιούσε για πρόβες, για τους μαθητές του. Γ.Λ.: Ιάκωβε, σε ενοχλεί που η Αθήνα έχει τόσο πολλά θέατρα; Είναι θετικό ή αρνητικό ρεκόρ αυτό;

Ι.Κ.: Δεν με πειράζει. Δεν το βρίσκω αρνητικό. Βεβαίως είναι υπερβολικό, αλλά έχει τις εξηγήσεις. Ας πούμε, όταν μια ομάδα παιδιών μπαίνουν στην περιπέτεια, επειδή θέλουν να κάνουν κάτι καλό αλλά δεν τους δίνεται η δυνατότητα. Από το να μην κάνουν τίποτα, είναι καλό να παίξουν σ΄ ένα θεατράκι και να κάνουν το μεράκι τους. Ρισκάρουν, μπαίνουν στην ταλαιπωρία, ξοδεύουν λεφτά και κάνουν μια προσπάθεια. Τέτοια είναι τα περισσότερα απ΄ αυτά τα θέατρα. Τα παιδιά αυτά δεν είναι ψώνια. Έχουν ξεφυτρώσει ταλαντούχα παιδιά απ΄ αυτές τις προσπάθειες. Β.Κ.: Αυτές οι ομάδες επιπλέον παίζουν κι ελληνικά έργα. Αυτά τα παιδιά, επειδή λίγο πολύ πρέπει να τα κάνουν όλα μόνοι τους, γράφουν κι έργα. Και κάποια απ΄ αυτά είναι καλά. Ξεχωρίζουν. Μέσα απ΄ αυτόν τον κύκλο των νέων και τη ρευστότητά του κάποιοι βρίσκουν τον δρόμο τους. Κι άλλος ακολουθεί τη σκηνοθεσία, άλλο τη συγγραφή.

Γ.Λ.: Ιάκωβε, ποιος ήταν ο πιο αυστηρός κριτής των έργων σου; Ποιον αισθάνθηκες σαν τον πιο αυστηρό κριτή στη δουλειά σου; Ι.Κ.: Θα ΄λεγα ότι ο πιο αυστηρός κριτής των έργων μου ήταν η γυναίκα μου. Αλλά το ότι ήταν ο σύντροφός μου έχει σημασία. Μεγάλη σημασία. Η συντροφικότητα. Η γυναίκα μου λειτουργούσε και συντροφικά. Ενώ η κριτική των κριτικών δεν λειτουργούσε έτσι.

Γ.Λ.: Για σένα, ποιος ήταν ο αυστηρότερος κριτής, Βασίλη;

Β.Κ.: Θα ΄λεγα ο εαυτός μου. Και εξακολουθεί να είναι. Και κυρίως, το γεγονός, η αίσθηση ότι τα πρόσωπα των έργων μου, κατά κάποιον τρόπο, γινόντουσαν και κριτές, με μια παράξενη μεταφυσική διαδικασία. Και επειδή αυτός ο διάλογος με τα πρόσωπα του έργου μου ανοιγόταν μες στο κεφάλι μου, αυτό ήταν και ένα είδος κριτικής ή αυτοκριτικής καλύτερα. Βέβαια, για να μη μου φωνάζει και η γυναίκα μου ότι δεν την ανέφερα…

Ι.Κ.: Αυτό που είπε ο Βασίλης είναι ακριβές. Αυτή είναι μια λειτουργία τουλάχιστον του υπεύθυνου και σοβαρού συγγραφέα. Όχι εκείνου που έχει πηδήξει στο καλάμι πριν ακόμα αρχίσει να γράφει το έργο. Μου έχει τύχει να γράψω μια σελίδα δεκατρείς φορές! Και να είναι καλή τη δέκατη τρίτη φορά! Με ειδοποιούσε το κείμενο πολύ πριν.

Β.Κ.: Ναι, είναι σαν να σου φωνάζει: «Δεν είμαι αρκετά αληθινός!». Είναι σαν να σου λέει: «Φύσα, φύσα μου, πνοή!».


«Οι δημόσιοι άνδρες είναι λίγο σαν τις δημόσιες γυναίκες»

Η υπομονή κλείνει θησαυρούς. Οι σημερινοί καλλιτέχνες βιάζονται. Δεν έχουν υπομονή αλλά αυτό δεν είναι η περίπτωση του Βασίλη Κατσικονούρη. Αυτός φαίνεται να ακολουθεί τον σολωμικό στοχασμό. «Πρέπει να καθήσω συντροφιά με τα όνειρά μου». Και κάθεται. Τα όνειρά του ήταν η μουσική στην αρχή, το θέατρο τώρα και ποιος ξέρει τι αργότερα. Καθηγητής Αγγλικής Φιλολογίας, διδάσκει στη Μέση Εκπαίδευση.

Τα τρία πρώτα του έργα άρεσαν πολύ. «Το γάλα», «Οι αγνοούμενοι» και το «California Dreaming». Ιδιαίτερα «Το γάλα», που παίχτηκε δύο σεζόν στο Εθνικό, ταξίδεψε στη Γερμανία και τώρα συνεχίζει τις παραστάσεις του για δυο ολόκληρα χρόνια στο Θέατρο Βασιλάκου σε σκηνοθεσία της Άννας Βαγενά. «Το γάλα» θα γίνει ταινία με παραγωγό τον Κώστα Λαμπρόπουλο.

Με τον Καμπανέλλη είχαν μιλήσει μόνο στο τηλέφωνο. Ο πολύπειρος συγγραφέας είχε ζητήσει να διαβάσει «Το γάλα». Το διάβασε, του άρεσε. Του τηλεφώνησε ευγενικά και του έδωσε κάποιες συμβουλές. Τώρα με αφορμή τη σημερινή συνέντευξη, «ΤΑ ΝΕΑ» τούς έφεραν κοντά σε μια πολύ τρυφερή συνάντηση.

Στο τέλος αυτής της συνάντησης, ο Ιάκωβος Καμπανέλλης συνόδευσε τον Βασίλη Κατσικονούρη πατρικά μέχρι το ασανσέρ. Και λουσμένος στη συγκίνηση, τον σύστηνε στους συνεργάτες του λέγοντας: «Ο κύριος Βασίλης Κατσικονούρης, ο διάδοχός μου». Μέχρι κι εγώ καμάρωνα.

Μου φάνηκε ασεβές που άκουσα έναν άνθρωπο του Εθνικού Θεάτρου να λέει: «Δεν πρόκειται να κάνω παραστάσεις για το κοινό του Εθνικού».

Ο ίδιος ο Χουβαρδάς το είπε.

Μου φάνηκε βέβηλο. Το κοινό του Εθνικού διαμορφώθηκε από έναν Βεάκη, μια Κοτοπούλη, μια Παξινού, έναν Μινωτή.

Τι να πω κι εγώ; Είχα μείνει άναυδος όταν το διάβασα. Προφανώς ήταν μια δήλωση επειδή προερχόταν από ένα πειραματικό θέατρο όπως το «Αμόρε» και ήθελε να δημιουργήσει εκ των προτέρων μια ρήξη. Τυπικά, τώρα, το κοινό του Εθνικού είμαστε όλοι μας και δεν είμαστε μόνο το κοινό του Εθνικού αλλά είμαστε και χρηματοδότες του Εθνικού!

Πώς σου φάνηκε η καλοκαιρινή ατραξιόν στην Επίδαυρο, μαθητές κατά δασκάλων; Σε μια βίαιη κριτική πρέπει να αντιδρούμε με έναν πιο βίαιο τρόπο;

Ναι, εντάξει, όχι και να τον πλα

Το κεφάλαιο Ολυμπιακοί Αγώνες δεν αξιοποιήθηκε.
Ήταν ένα ποτάμι και δεν ήπιαμε μια σταγόνα νερό. Δεν είναι τα ολυμπιακά ακίνητα που δεν αξιοποιήθηκαν, αλλά το ψυχικό κεφάλαιο

κώσουμε στο ξύλο! Εγώ την κριτική τη δέχομαι όταν είναι γραμμένη σε καλά ελληνικά. Να το γράψεις έτσι όπως σ΄ το λέω.

Πιστεύω ότι η πολιτική κρίση στην Ελλάδα είναι μεγάλη. Αλλά πιστεύω ότι η κρίση δεν είναι μόνο πολιτική.

Κοίταξε, οι πολιτικοί είναι δημόσιοι άνδρες, δημόσια πρόσωπα μάλλον. Τα δημόσια πρόσωπα είναι και λίγο σαν τις δημόσιες γυναίκες, δηλαδή ο καθένας μπορεί να τα πάρει και να τα χρησιμοποιήσει κατά το δοκούν. Τους έχουμε κάθε μέρα μπροστά μας, στην τηλεόραση, στην εφημερίδα, στο ραδιόφωνο παντού. Άρα, είναι, και αυτό πρέπει να το συνειδητοποιήσουν και οι ίδιοι, ένας εύκολος και αναλώσιμος στόχος. Για την κρίση πρέπει να πάμε πολύ πίσω. Τα διδάγματα του Διαφωτισμού δεν εφαρμόστηκαν ποτέ σωστά στην Ελλάδα, ήταν λίγο φυτευτά. Η έννοια του πολίτη που πρώτοι την αναπτύξαμε μάς ήρθε παραλλαγμένη και μεταλλαγμένη από την Εσπερία. Τώρα δεν μπορούμε να ανταποκριθούμε στο περιεχόμενο της έννοιας πολίτης. Θεωρούμε ότι το κράτος μπορεί να μας λύσει όλα τα προβλήματα. Όμως, αν θέλουμε να αλλάξει κάτι πραγματικά, δεν μπορούμε να κρυβόμαστε πίσω από την καραμέλα ότι φταίνε οι πολιτικοί για όλα.

Πώς είδες τα γεγονότα στο Βατοπέδι; Τίνος παιδί είναι κατά τη γνώμη σου το Βατοπέδι;

Είναι καινούργιου τύπου κομπίνες αυτές. Είχαν μακρόχρονα σχέδια. Πρέπει να προετοιμάστηκαν από την ανάληψη των Ολυμπιακών Αγώνων…

Είπες τις μαγικές λέξεις, Ολυμπιακοί Αγώνες. Πες μου πώς είδες τους Αγώνες εσύ;

Κοίτα, το 2004 ήταν μια εποχή ανάτασης. Εκείνες οι μέρες ήταν πολύ φωτεινές. Ακόμα κι αν γίναν σκάνδαλα, σαν αυτό με τον Κεντέρη και τη Θάνου. Ήμασταν τότε όλοι χαμογελαστοί. Όχι για τουριστικούς λόγους, για πολύ σοβαρότερους. Και τα σκάνδαλα σε τέτοιες περιπτώσεις περνούσαν από πάνω μας σαν το νερό της βροχής. Το κεφάλαιο όμως Ολυμπιακοί Αγώνες δεν αξιοποιήθηκε. Ήταν ένα ποτάμι και δεν ήπιαμε μια σταγόνα νερό. Το ψυχικό κεφάλαιο δεν αξιοποιήθηκε. Δεν είναι τα ολυμπιακά ακίνητα που δεν αξιοποιήθηκαν, αλλά το ψυχικό κεφάλαιο.

Ο λαός μας αγαπάει τους μετανάστες αλλά το κράτος μας είναι εχθρικό. Η Ελλάδα έχει δυόμισι εκατομμύρια ξένους. Παίζονται και θα παιχτούν τραγωδίες στο μέλλον.

Το θέτεις σωστά. Σαν λαός πιστεύω ότι έχουμε αγάπη μέσα από τρομερές αντιφάσεις. Ακούς έναν άνθρωπο να λέει ότι είναι ρατσιστής και μετά τον ίδιο άνθρωπο τον βλέπεις στο καράβι να ξετυλίγει να φάει το ψωμί του και να το κόβει στα δύο και να το δίνει στον διπλανό του να τον κεράσει. Ο διπλανός του είναι Αλβανός. Θυμάσαι πώς ήταν στα παλιά τρένα, στα κουπέ, που βγάζαμε να φάμε το προσφάγι μας; Τρώγαμε όλοι μαζί. Αντίθετα έχω συναντήσει αντιρατσιστές με τις βίλες τους και τις κουρσάρες τους, σε καθημερινό επίπεδο όμως να μην κάνουν το παραμικρό για τον μετανάστη που είναι στη γειτονιά τους. Το θέμα τού πώς αντιμετωπίζουμε τους μετανάστες είναι ακόμα πολύ μπλεγμένο, φίλε μου.