Όταν οι στρατιώτες άρχισαν να ξηλώνουν το συρματόπλεγμα

Ήταν η χρονιά που θριάμβευσε το πλήθος. Κατέρρευσε το Τείχος του Βερολίνου, δημιουργήθηκε ο Παγκόσμιος Ιστός, βγήκε στους δρόμους η κινεζική νεολαία και κηδεύτηκε ο αγιατολάχ Χομεϊνί. Ήταν η χρονιά των μεγάλων ανατροπών και των μεγάλων ελπίδων. Κι όλα άρχισαν τέτοια εποχή, αθόρυβα, απροσδόκητα, στα σύνορα της Ουγγαρίας με την Αυστρία.

Σε εκείνα τα σύνορα άνοιξε πριν από είκοσι χρόνια το πρώτο ρήγμα στο Σιδηρούν Παραπέτασμα. Η πρόσκληση προς τους δημοσιογράφους το πρωί της 2ας Μαΐου του 1989 έγινε με τον λακωνικό τρόπο των ανατολικών καθεστώτων: «Οι Ούγγροι και ξένοι δημοσιογράφοι καλούνται εκτάκτως στο Ιεγκιεσάλομ για μια συνάντηση με τον υποδιοικητή του σώματος της συνοριοφυλακής, συνταγματάρχη Μπάλατζ Νοβάκι». Οι δημοσιογράφοι που έφτασαν στο ουγγρικό χωριό κοντά στα σύνορα με την Αυστρία άκουσαν έκπληκτοι τον συνταγματάρχη να τους ανακοινώνει ότι οι στρατιώτες του θα ξήλωναν το ηλεκτροφόρο συρματόπλεγμα που χώριζε την Ουγγαρία από την Αυστρία. Λίγο αργότερα οι συνοριοφύλακες έπιασαν δουλειά κερνώντας τους δημοσιογράφους μπίρες και λουκάνικα.

Η έκπληξη.

Η κίνηση αυτή ήταν μια έκπληξη πρώτου μεγέθους και για πολλούς παρατηρητές. Το σοβιετικής κατασκευής συρματόπλεγμα που χώριζε τις δύο χώρες και τους δύο κόσμους της Ευρώπης είχε υψωθεί το 1971 αντικαθιστώντας τα ναρκοπέδια. Τα παρατηρητήρια έδιναν την εντύπωση μιας τεράστιας φυλακής. Από τότε περίπου 4.000 Ούγγροι είχαν επιχειρήσει να περάσουν από την άλλη πλευρά και από αυτούς τα είχαν καταφέρει μόνο οι 350. Τα 16 βολτ του ηλεκτρικού ρεύματος που διέτρεχαν το σύρμα ενεργοποιούσαν ένα σύστημα συναγερμού ειδοποιώντας τους συνοριοφύλακες. Από τις αρχές της δεκαετίας του ΄80, πάντως, το σύστημα είχε αρχίσει να εμφανίζει σημάδια διάλυσης: πολλές φορές αρκούσε λίγη υγρασία στον αέρα ή ένα σαλιγκάρι πάνω στο σύρμα για να χτυπήσει ο συναγερμός ξεσηκώνοντας τη φρουρά.

Την ίδια διάλυση εμφάνιζε εκείνη την περίοδο και το κομμουνιστικό καθεστώς. Οι μεταρρυθμιστές του κόμματος είχαν ήδη αρχίσει να αναζητούν διέξοδο στις ξένες επενδύσεις και την ανάπτυξη του τουρισμού. Τουρίστες από την Αυστρία, τη Δυτική Γερμανία και την Ελβετία ήταν καλοδεχούμενοι (μαζί με τα ισχυρά νομίσματά τους) σε μια χώρα που από τα τέλη της δεκαετίας του ΄70 είχε σταματήσει να απαιτεί από τους ξένους επισκέπτες την έκδοση βίζας. Οι ηγέτες των άλλων χωρών του ανατολικού μπλοκ διαμαρτύρονταν και κατηγορούσαν με μισόλογα τους Ούγγρους συντρόφους τους ότι ξεπουλιούνται σε όποιον προσφέρει τα περισσότερα. Η Σοβιετική Ένωση, ωστόσο, ήταν απορροφημένη με τον Πόλεμο του Αφγανιστάν και με τα δικά της σημάδια κατάρρευσης. Το 1982 έγινε το επόμενο βήμα: οι μεταρρυθμιστές με επικεφαλής τον πρώτο γραμματέα του κόμματος Γιάνος Κάνταρ ενθάρρυναν τη δημιουργία μικρών ιδιωτικών επιχειρήσεων. Πέντε χρόνια αργότερα οι Ούγγροι πολίτες αποκτούσαν διαβατήρια και το δικαίωμα να ταξιδέψουν στο εξωτερικό. Για τη Σοβιετική Ένωση ήταν ήδη η εποχή της Γκλάσνοστ και της Περεστρόικα.

Ο Γκορμπατσόφ.

«Από τα μέσα της δεκαετίας του ΄80 είχα πειστεί ότι μια μεταρρύθμιση του κομμουνιστικού συστήματος ήταν αδύνατη και ότι η Ουγγαρία έπρεπε να μετακινηθεί σε μια δημοκρατία δυτικού τύπου», διηγείται στο περιοδικό «L΄ Εxpress» ο Ίμρε Ποτσγκάι, τότε νούμερο 2 του κομμουνιστικού καθεστώτος. Τον Νοέμβριο του 1988, εκμεταλλευόμενος ένα ταξίδι του σκληροπυρηνικού πρωθυπουργού Κάρολι Γκρος στο εξωτερικό, ο ίδιος θα δήλωνε ότι ο ξεσηκωμός του 1956 στη Βουδαπέστη ήταν λαϊκή εξέγερση και όχι αντεπανάσταση, όπως ήθελε η κομμουνιστική ορθοδοξία. «Στην πραγματικότητα δοκίμασα τον Γκορμπατσόφ για να δω την αντίδρασή του. Δεν αντέδρασε. Και τότε κατάλαβα ότι είχα το πεδίο ελεύθερο», λέει σήμερα ο Ποτσγκάι.

Πρώτη έξοδος προς την ελευθερία

Στις 2 Μαΐου, οι εικόνες με τους Ούγγρους συνοριοφύλακες να κόβουν το συρματόπλεγμα κάνουν τον γύρο του κόσμου. Το γεγονός πληροφορείται έκπληκτος από την τηλεόραση και ο ηγέτης της Ανατολικής Γερμανίας Έρικ Χόνεκερ. Θα προσπαθήσει να σταματήσει την επιχείρηση, αλλά οι Ούγγροι θα αγνοήσουν τις εκκλήσεις του. Έναν μήνα αργότερα, η απόπειρα των σκληροπυρηνικών να ξανασηκωθεί το ηλεκτροφόρο συρματόπλεγμα θα αποτύχει. Και όταν στις 19 Αυγούστου διοργανώθηκε ένα «πανευρωπαϊκό πικνίκ» στη Βουδαπέστη, μερικές εκατοντάδες Ανατολικοευρωπαίοι θα πραγματοποιούσαν την πρώτη έξοδο προς την ελευθερία για να ακολουθήσουν έπειτα από τρεις εβδομάδες περισσότεροι από 100.000. Στις 9 Νοεμβρίου θα έπεφτε το δικό τους τείχος. Σαν ώριμο φρούτο.

«Η Γερμανία παραμένει διαιρεμένη»

Στους εορτασμούς για την ενοποίηση της Γερμανίας ο τότε καγκελάριος Χέλμουτ Κολ δεν ξέχασε εκείνους που άνοιξαν τον δρόμο για την πτώση του Τείχους του Βερολίνου, δηλώνοντας ότι «το έδαφος που πατάει η Πύλη του Βρανδεμβούργου είναι ουγγρικό». Είκοσι χρόνια από τότε ο Γερμανός συγγραφέας Γκίντερ Γκρας θυμάται την πτώση του Τείχους ως ένα εξαιρετικό γεγονός- «πολύ περισσότερο επειδή δεν το έβλεπα ως διαίρεση της Γερμανίας αλλά ολόκληρης της Ευρώπης», όπως λέει σε συνέντευξή του στη γερμανική εφημερίδα «Die Ζeit». Παράλληλα, όμως, θεωρεί ότι η ενοποίηση δεν ολοκληρώθηκε ποτέ στην πραγματικότητα και ότι η χώρα του παραμένει διαιρεμένη. «Το σύνθημα της Δυτικής Γερμανίας ήταν ΄΄κάντε ό,τι κι εμείς και θα γίνετε πλούσιοι΄΄. Κι έπειτα δώσαμε στα 17 εκατομμύρια των Ανατολικογερμανών πολλές υποσχέσεις που δεν πραγματοποιήθηκαν», υποστηρίζει. Ο βραβευμένος με Νόμπελ Λογοτεχνίας συγγραφέας επισημαίνει ακόμη ότι με την ενοποίηση δεν εξαφανίστηκε μόνο η οικονομία της Ανατολικής Γερμανίας. «Μαζί με την οικονομία κατέληξαν στα σκουπίδια η λογοτεχνία της και η ζωγραφική της. Η Κρίστα Βολφ, που πριν από μερικά χρόνια ήταν για τη Δύση μια από τις πιο σημαντικές συγγραφείς της Γερμανικής Λαοκρατικής Δημοκρατίας, ξαφνικά έγινε ένα τίποτα», δηλώνει. Ο Γκίντερ Γκρας θεωρεί φυσική κατάληξη του τρόπου που ενοποιήθηκε η Γερμανία την αδιαφορία για την πολιτική «όπως μαρτυρά η αποχή από τις εκλογές και η μετακίνηση μέρους των πρώην Ανατολικογερμανών προς την άκρα Δεξιά», σημειώνοντας ότι οι απαισιόδοξες προβλέψεις του ξεπεράστηκαν με τον χειρότερο τρόπο από την πραγματικότητα.