[ ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ ] Η οικονομία του εγκλήματος

Από τα μέσα της δεκαετίας του ΄90 άρχισε η επικράτηση του μοντέλου της μηδενικής ανοχής στις ΗΠΑ και αργότερα στην Ευρώπη. Πρόκειται για ένα αυταρχικό πρότυπο αντεγκληματικής πολιτικής (σε αντιδιαστολή με το πρότυπο της κοινωνικής πρόληψης), με κύρια χαρακτηριστικά την αυστηρότητα των ποινών, την τιμωρητικότητα, τη γενίκευση, τον καταναγκασμό και τη συμμόρφωση. Χρησιμοποιούνται δείκτες της «μικρής» και «παραδοσιακής» εγκληματικότητας, υποβαθμίζοντας άλλες σημαντικές μορφές, όπως είναι το οργανωμένο έγκλημα, η παράνομη διακίνηση ουσιών, όπλων, γυναικών και παιδιών κ.ά.

Στην πλειονότητά τους οι συλληφθέντες και οι καταδικασμένοι προέρχονται από συγκεκριμένες πληθυσμικές και φυλετικές ομάδες, οι οποίες υπερεκπροσωπούνται στη σύνθεση των εγκλείστων.

Ζητήματα όπως ο ηθικός πανικός για την αύξηση της εγκληματικότητας, η διαμόρφωση τιμωρητικών στάσεων για τον εγκληματία και την αντιμετώπιση του φαινομένου, ο ρόλος των Μέσων Μαζικής Επικοινωνίας στην καλλιέργεια του αισθήματος ανασφάλειας, ο τιμωρητικός λαϊκισμός μερίδας των πολιτικών αποτελούν μερικές μόνο από τις παραμέτρους που ευνοούν την ιδιωτικοποίηση και τη βιομηχανία της ασφάλειας.

Με βάση τον κλασικό κανόνα της προσφοράς και της ζήτησης, οι ιδιωτικές επιχειρήσεις (ανα)καλύπτουν πρόσφορο έδαφος επενδύσεων: από τις ιδιωτικές φυλακές έως τα συστήματα ασφαλείας και επιτήρησης. Οι ιδιωτικές φυλακές κατασκευάζονται, λειτουργούν και εποπτεύονται από ιδιώτες με σκοπό το κέρδος. Η σίτιση των κρατουμένων, η στελέχωση, η διοίκηση, η καθαριότητα και άλλες υπηρεσίες παρέχονται αποκλειστικά από εταιρείες, στις οποίες έχει εκχωρηθεί κυριολεκτικά και συμβολικά μέρος της κρατικής εξουσίας για τη νομιμοποίηση και το μονοπώλιο της βίας. Το εύρος και η ποιότητα της εποπτείας των ιδιωτικών φυλακών από το κράτος, η διαφθορά, το εργασιακό καθεστώς των υπαλλήλων, οι τρόποι μεταχείρισης των εγκλείστων και η προστασία των δικαιωμάτων τους είναι μερικά από τα υπό διερεύνηση θέματα και αντικείμενα της σωφρονιστικής πολιτικής.

Εκτός όμως από την τάση ιδιωτικοποίησης των φυλακών, η βιομηχανία της ασφάλειας ασχολείται με την ηλεκτρονική παρακολούθηση και συγκεκριμένα με τις κάμερες ασφαλείας. Η διευρυμένη εγκατάσταση και χρήση καμερών ασφαλείας είναι πλέον διαπιστωμένη: στους δρόμους για τη διαχείριση της κυκλοφορίας και τη διαπίστωση τροχαίων παραβάσεων, σε εργασιακά περιβάλλοντα, σε εκπαιδευτικά ιδρύματα όλων των βαθμίδων (από βρεφονηπιακούς σταθμούς έως πανεπιστήμια), σε ιδιωτικούς χώρους κ.α. Η εγκατάσταση και λειτουργία τους έχει μεγάλο κόστος τόσο για τους κρατικούς όσο και τους ιδιωτικούς προϋπολογισμούς, με αμφίβολα- ωστόσο- αποτελέσματα ως προς την αποτελεσματικότητά τους. «Δισεκατομμύρια στερλίνες δαπανήθηκαν για το υλικό, αλλά δεν σκεφτήκαμε τον τρόπο με τον οποίο η αστυνομία θα χρησιμοποιεί τις εικόνες και πώς θα παρουσιάζονται ενώπιον ενός δικαστηρίου. Είναι ένα πραγματικό φιάσκο», δήλωσε ο Μάικ Νέβιλ, επικεφαλής του Γραφείου Οπτικών Εικόνων, Ταυτοποιήσεων και Εντοπίσεων (VΙΙDΟ) της Scotland Υard. Είναι γνωστό ότι μία κάμερα αντιστοιχεί σε 14 Βρετανούς, ενώ η χώρα διαθέτει περίπου 4,2 εκατομμύρια κάμερες. Μόνο 3% των κλοπών που έγιναν στο Λονδίνο εξιχνιάστηκαν χάρη σε εικόνες που προέρχονταν από τις αμέτρητες κάμερες επιτήρησης που έχουν εγκατασταθεί στη βρετανική πρωτεύουσα, υπογράμμισε ο Νέβιλ.

Εν τούτοις, η ηλεκτρονική επιτήρηση μέσω καμερών διαρκώς αυξάνεται. Η Ελλάδα φαίνεται να ακολουθεί την τάση. Ήδη η εγγύηση για το σύστημα C4Ι κόστισε 255 εκατ. ευρώ. Τα συστήματα ασφαλείας για την προστασία των ιδιωτών από τις κλοπές και τις διαρρήξεις φαίνεται να είναι οι πλέον κερδοφόρες επιχειρήσεις εν μέσω οικονομικής κρίσης. Οι cost-benefit αναλύσεις δείχνουν ότι το αποτέλεσμα υπολείπεται κατά πολύ του κόστους.

Φαίνεται ότι η πολιτική οικονομία της εγκληματικότητας, υπό το πρίσμα της μηδενικής ανοχής, «στηρίζει» τελικά τη (μικρο)πολιτική της ανασφάλειας και του φόβου, τη βιομηχανία της ασφάλειας και τον τιμωρητικό λαϊκισμό. Η εικόνα επικρατεί του λόγου, ο εντυπωσιασμός έναντι των ερευνητικών στοιχείων, η επικοινωνιακή πολιτική έναντι της ορθολογικής πολιτικής.

Το έγκλημα εξακολουθεί να είναι «προσοδοφόρο»…

Η Βάσω Αρτινοπούλου είναι αν. καθηγήτρια Εγκληματολογίας, Τμήμα Ψυχολογίας Παντείου Πανεπιστημίου, ειδική πραγματογνώμων.

ΠΡΟΣΟΔΟΦΟΡΟ

Το έγκλημα εξακολουθεί να είναι προσοδοφόρο, ιδιαίτερα μετά την εφαρμογή του μοντέλου της μηδενικής ανοχής αντί της κοινωνικής πρόληψης