Φαινόμενα

Έγερση μνήμης
Της Πόπης Διαμαντάκου diaman@dolnet.gr ,

Μια λογοτεχνία που δονεί ψυχές σαν τα «Ματωμένα Χώματα», δύσκολα γίνεται τηλεόραση, αλλά η προσπάθεια δεν προδίδει την Ιστορία
Σελίδα τη σελίδα η Διδώ Σωτηρίου κεντάει τη μυθική ατμόσφαιρα από μικρασιατικούς τόπους που έχουν μείνει μόνο στις μνήμες, πλέκει τους χαρακτήρες, χαρτογραφεί τοπία και ανθρώπινες ψυχές, τις ακολουθεί, αναδεικνύει εκείνα τα συστατικά που τις κάνουν ίδιες στον πόνο και τον έρωτα, που δεν ξεχωρίζουν λαούς, έθνη, γλώσσες. Και καταλήγει στην τραγωδία της έχθρας και του πολέμου που είναι πέρα από τα ανθρώπινα. Τα καταργεί. Για όλους .

Πώς να τα μεταφέρεις όλα αυτά σε ένα τηλεοπτικό περιβάλλον που είναι της χαλάρωσης, του χαβαλέ, που θέλει δάκρυ εύκολο και συγκινήσεις της στιγμής να χάνονται μετά, χωρίς να αφήνουν ίχνη.

«Πείραξε» την Ιστορία για να τη φέρει περισσότερο στα μέτρα της τηλεόρασης, ο Κώστας Κουτσομύτης, άρχισε από το τέλος, από τις ώρες της καταστροφής και μετά γύρισε πάλι στην αρχή, για να γνωρίσει τους ήρωες στο κοινό. Μόνο που οι εικόνες της Καταστροφής της Σμύρνης, αδύνατον να αποδοθούν με το φυσικό τοπίο ανύπαρκτο πλέον και τις δυνάμεις μιας τηλεοπτικής παραγωγής μικρές, για να αρθούν όχι απλώς στο ύψος της μνήμης, αλλά περισσότερο της μυθολογίας που δημιούργησε στο πέρασμα των χρόνων ο βαθύς, αγιάτρευτος πόνος για την οριστική απώλεια.

Ίσως εκείνη, η στιγμή του λιμανιού να ήταν η κρίσιμη για μια σειρά, που ακριβώς επειδή απευθυνόταν στην πιο δύσκολη μνήμη του έθνους, οι απαιτήσεις από την αισθητική και την ακρίβεια των εικόνων της ήταν πολύ υψηλές. Πάντως 80 ηθοποιοί και 2.000 κομπάρσοι, φυσικοί χώροι με προσοχή επιλεγμένοι, παρά τη μεγάλη δυσκολία να βρεθούν με τα τοπία παντού αλλαγμένα, είναι τα στοιχεία μιας υπερπαραγωγής που έχει κύριο στόχο να σεβαστεί την αξία του λογοτεχνικού κειμένου.

Πρωταγωνιστής της ιστορίας ο Μανώλης Αξιώτης (Γιώργος Καραμίχος). Γιος μιας συνηθισμένης ελληνικής οικογένειας της επαρχίας. Τόπος τους το Κιρκιντζέ. Χωριό με όμορφη φύση και ανθρώπους. Η Διδώ Σωτηρίου δεν χαρίζεται στους χαρακτήρες. Περιγράφει φαγωμάρες ελληνικής φαμελιάς που δεν τιμούν. Κανείς δεν ήταν άγιος. Απλώς ζούσαν όλοι φιλιωμένοι, μέχρι που η έχθρα τα χάλασε όλα.

Η τηλεοπτική μεταφορά δίνει έμφαση περισσότερο σε ορισμένους χαρακτήρες και τις αντιδράσεις τους, παρά στην περιπέτεια, για να αναδείξει τις σχέσεις. Όπως για παράδειγμα ο ρόλος του παπά στο Κιρκιντζέ και ο ρόλος του Τούρκου αξιωματικού της περιοχής. Εκπροσωπούν τις δυο εξουσίες της τοπικής κοινότητας. Η μια των ψυχών, η άλλη των νόμων του τουρκικού κράτους, αλλά οι δυο τους σε συνεννόηση, η κάθε μια για τα συμφέροντά της, ο παπάς να ΄ναι ήσυχη και ειρηνική η κοινότητα, ο Τούρκος χωροφύλακας να ΄χει κι αυτός τις αρχές ευχαριστημένες με την τάξη και την ηρεμία στην περιοχή του.

Μέχρι που ξεσπά το κακό. Ο Μανώλης επιστρατεύεται. Άθλιες οι συνθήκες. Η περιπέτεια της επιβίωσης σκληρή. Έρχεται αντιμέτωπος με τον παιδικό του φίλο, τον Σεφκιέτ και είναι η πρώτη άγρια σύγκρουση συναισθημάτων και χρέους.

Ωστόσο, η σειρά επιμένει στη μεγέθυνση ορισμένων χαρακτήρων και σε λεπτομέρειες των συμπεριφορών τους, σημαντικές για την απόδοση των συναισθημάτων μεν, αλλά με κόστος για την εξέλιξη της υπόθεσης, καθώς γίνεται αργή και «σκαλώνει» σε σκηνές σαν να γοητεύεται ο σκηνοθέτης με το ανθρώπινο υλικό και αφήνει στο φόντο την Ιστορία. Κι όμως, αυτή είναι σε πρώτο πλάνο, καθώς οδηγεί τους λαούς, ερήμην τους, στην καταστροφή.


Σκηνές συγκλονιστικά ανθρώπινες

Υπάρχουν σκηνές συγκλονιστικά ανθρώπινες, όπως ο θρήνος της μάνας (Φιλαρέτη Κομνηνού) για τον Γιωργή της, τον αδελφό του Μανώλη. Σχεδόν βουβός, αλλά με μια βαθιά απόγνωση σαν τρέλα να αναδύεται από την άρνηση να «δει» αυτό που συνέβη. Όπως η αγωνία της Κατίνας Σελπέση (Δήμητρα Ματσούκα) να ξαναβρεί τον Μανώλη, ο έρωτας για τον οποίο την έκανε να το σκάσει από τον Ερυθρό Σταυρό και να τον αναζητά άρρωστη από τύφο, αλλά σίγουρη ότι θα τον βρει.

Όπως κι αν έχει, η σειρά ολοκληρώνεται σε λίγο καιρό και μαζί της τελειώνει και μια τηλεοπτική εποχή, που έκανε χώρο για παραγωγές του είδους και που δύσκολα θα ξαναβρεί, σε ένα μέλλον με στενά οικονομικά και ακόμη στενότερες επιλογές προγραμμάτων.