Παιχνίδια αναλογίας

Ο Μαριβό ακόμη και στη Γαλλία έγινε αντικείμενο σκηνικής αναβίωσης πριν από περίπου 30 χρόνια
Όπως ακριβώς πριν από εβδομήντα χρόνια οι Ρώσοι π.χ. φορμαλιστές ανακάλυψαν τον Γκότσι και την Κομέντια ντελ Άρτε, έτσι και πρόσφατα και κυρίως μετά την εισβολή στο θέατρο της γραφής τού Ιονέσκο, του Μπέκετ και τους συγγραφείς του λεγόμενου «παραλόγου», αναζητήθηκε μέσω της επιστροφής στην αυστηρή φόρμα, στη γεωμετρία της δομής και στη λογοτεχνικότητα του κειμένου, μια αναθεώρηση και μια νέα οπτική στα κλασικά θεατρικά κείμενα. Είχε ήδη, στη Γαλλία, επιχειρηθεί με την επανάσταση του Πλανσόν η- επιτρέψτε μου τον όρο- απολουδοβίκηση του Μολιέρου, δηλαδή η απαλλαγή της φόρμας και της μόδας από τα ήθη και τις συμπεριφορές των Βερσαλλιών και η αστικοποιημένη προσέγγισή του. Ήδη ο Δον Ζουάν του Βιλάρ και η χαρισματική υποκριτική του Ζεράρ Φιλίπ και της Σίλβιας Μομφόρ αλλά και ο «Σιντ» του Κορνέιγ είχαν ανοίξει τον δρόμο.

Ο Μαριβό ήταν μια μεγάλη πρόκληση για τους σύγχρονους σκηνοθέτες. Πίσω από τον έξοχο εκείνο είρωνα, πίσω από τα περίτεχνα λεκτικά του παιχνίδια, δίκην προσωπείων βενετσιάνικου καρναβαλιού, κρυβόταν μια υπαρξιακή διαθεσιμότητα, ένας τρόμος για τη ζωή, μια απελπισμένη ερωτική ματαιότητα και ένας κυνισμός, συγκρατημένος μεν αλλά βέβαιος για την ανθρώπινη δίψα κατοχής και επιβολής. Εάν επιμείνει κανείς στην εξωτερική φόρμα, στους ακκισμούς, στις ρεβεράντζες, στις υπεκφυγές, κινδυνεύει να χάσει το σκοτεινό πεδίο βάθους. Αν πάλι προβάλλει τον κυνισμό, την αχρειότητα των κινήτρων, τις τεχνικές των παγιδεύσεων, κινδυνεύει να χάσει την ποίηση, το παιγνιώδες τής συγγραφής, που δεν είναι σκέρτσο, αλλά στρατηγική μιας ολόκληρης εποχής υποκριτικών κοινωνικών κωδίκων συμπεριφοράς. Το μυστικό για θέατρα που βρίσκονται σε άλλη γλωσσική περιοχή από τα γαλλικά είναι στη μετάφραση. Γιατί η γαλλική γλώσσα που χειρίζεται με ακροβατικές ικανότητες ο Μαριβό έχει την ιστορία της, αλλά μέσα στην καλλιέπεια και τη γεωμετρική καρτεσιανή δομή της ενυπάρχει πάντα μια καρτεσιανή πάλι αμφιβολία, προϋπόθεση για την ύπαρξη ως σκέψη.

Στην Ελλάδα τα τελευταία χρόνια ευτυχήσαμε στον μεταφραστικό στίβο του Μαριβό. Η Μαρία Ευσταθιάδου, ο Μίνως Βολανάκης, η Ντένη Θεμελή, η Κλαίρη Μητσοτάκη, η Ζωή Σαμαρά, η Έφη Γιαννοπούλου, κυρίως ο δαιμόνιος Ανδρέας Στάικος, πρόσφατα ο υφολόγος σκηνοθέτης Νίκος Χατζόπουλος μας προίκισαν με ενδιαφέρουσες εκδοχές του μαριβοντικού ύφους. Τώρα μας πλούτισε στην παράσταση που έστησε ο Εύης Γαβριηλίδης στο «Θέατρο Τέχνης» της Φρυνίχου, «Το παιχνίδι του έρωτα και της τέχνης», ο ποιητής Γιάννης Βαρβέρης. Ο Βαρβέρης είναι αναμφίβολα ένας θεατράνθρωπος, αλλά όταν μεταφράζει Μαριβό τον συνοδεύει η λατρεία του, απροκάλυπτα ομολογημένη, προς τους Γάλλους σανσονιέ, τον Φερέ, τον Μπρανσές, τον Μοντάν, τον Μπρελ. Η μελαγχολία τους, η ειρωνεία τους, ο γαλατικός κυνισμός τους, αλλά και η κρυμμένη τρυφερότητά τους διαχέονται στη μαριβοντική γλώσσα που στα ελληνικά ηχεί, όχι, όπως θα φοβόταν κανείς, παράταιρα αλλά περίεργα ωραία. Ο Εύης Γαβριηλίδης καταπιάνεται δεύτερη φορά με το ίδιο έργο στην ίδια μετάφραση. Έχει προηγηθεί πριν από επτά χρόνια η διδασκαλία του στο ΔΗΠΕΘΕ Λάρισας, πάλι με κοστούμια και σκηνικά του Μετζικόφ και μουσική του ταλαντούχου Κυπρίου Κώστα Κακογιάννη. Και τότε είχε συνεργαστεί με νέους, φρέσκους ηθοποιούς, όπως και τώρα, χαρίζοντας (ορθά) τον ρόλο τού καρατερίστα πατέρα στον έμπειρο Νίκο Χαραλάμπους. Δεν είχα δει την παλιά παράσταση του Γαβριηλίδη, αλλά το θεωρώ αυτονόητο πως δεν είχε λόγους να αλλάξει οπτική και αισθητική. Έχοντας μάλιστα τους ίδιους συνεργάτεςσυντελεστές. Κατ΄ αρχάς κράτησε τη διασκευαστική του άποψη, δεδομένου ότι έχει μετατρέψει, όπως έκανε και στο μολιερικό «Φιλάργυρο», το έργο σε μουσική κωμωδία. Παραδόξως τους στίχους των παρέμβλητων τραγουδιών δεν έγραψε ο ευρηματικός Βαρβέρης (ο οποίος έχει διαπρέψει στις μενανδρικές διασκευές με σκηνοθέτη τον Γαβριηλίδη). Ο στιχουργός Κύρος Ρωσσίδης έχει στιχουργική ευχέρεια, αλλά του λείπει η λοξή ματιά του Βαρβέρη.

Οι μουσικές παρεμβάσεις που κάνει ο Γαβριηλίδης δεν αποδομούν το έργο, δεν το μετατρέπουν σε μιούζικαλ και δεν επιδιώκουν τραγουδιστικά εφέ από τους ηθοποιούς. Το όλον παραπέμπει στην πάλαι ποτέ «Κωμωδία μετ΄ ασμάτων». Γύρω από τον σταθερό άξονα του Χαραλάμπους, που παίζει τον Οργκόν (πατέρα) με την κούραση ενός αστού που έχει βαρεθεί τα καμώματα, τα νάζια και τις απαιτήσεις της νεολαίας, αλλά και με μια νεανική διάθεση για διαβολιές, ο Γαβριηλίδης δίδαξε τον νεανικό του θίασο κατ΄ αρχάς πως το θέατρο και κυρίως το κλασικό είναι πάνω απ΄ όλα ρυθμός. Αλλά για να λειτουργήσει ο ρυθμός, πρέπει να αρθρωθεί ορθά ο λόγος και να δομηθεί πάνω στον ήχο και στη σημαίνουσα σιωπή. Η σιωπή στην κωμωδία είναι κυρίαρχο εργαλείο της κωμικότητας, διότι λειτουργεί συχνά ως αναιρετική τού κυρίως λόγου, χωρίς αυτό να σημαίνει πως πρέπει να φορτώνεται με φλύαρες χειρονομίες, γκριμάτσες ή βλέμματα συνωμοτικά με το νοήμον κοινό!

ΙΝFΟ

«Το παιχνίδι του έρωτα και της τύχης». Στο Θέατρο Τέχνης Κάρολος Κουν (Φρυνίχου 14, Πλάκα. Τηλ.:
210-3222.464)

Με διαυγή μέσα, χωρίς φωτοσκιάσεις

Ο Γαβριηλίδης είχε στη διάθεσή του τη Σοφία Σπυράτου, η οποία χορογράφησε ολόκληρη την παράσταση έτσι ώστε παράλληλα με τον ρυθμό του λόγου λειτούργησε και η σωματική εμμέλεια. Ο Λευτέρης Παυλόπουλος φώτισε το όλον με διαυγή μέσα, χωρίς φωτοσκιάσεις και άλλους υποβλητικούς μηχανισμούς συναισθηματικής τάξεως. Η επί σκηνής πιανίστα Κατερίνα Σκρέκη συνέτεινε στην επιδιωκόμενη θεατρικότητα, στη σύμβαση που είναι απαραίτητη ώστε να μην ταυτίζουμε το παιχνίδι του συγγραφέα με το παίγνιον της ζωής. Θα ήθελα να αρχίσω την αξιολόγηση της υποκριτικής από δύο δροσερά, ταλαντούχα κορίτσια που με χάρη, μέτρο, ευφορία και ισορροπία ύφους κυριαρχούν. Η Έφη Λογγίνου (Σίλβια) και η Νατάσα Μαρματάκη «γράφουν» και ανθίζουν σκηνικά με γλαφυρά μέσα τις καταγόμενες από την Κομέντια φιγούρες του Μαριβό. Ο Θοδωρής Αντωνιάδης (Μάριος), άνετος, λιτός και αποτελεσματικός ηθοποιός με ωραία κίνηση και θαυμάσια φωνή. Ο Όθων Μεταξάς (Δοράντης) είναι ένας ζεν πρεμιέ που με την πείρα που θα αποκτηθεί θα λάμψει. Ο Στάθης Κοκκόρης (αρλεκίνος) έχει ευχέρειες και γκελ, αλλά εμφανώς υπερβάλλει προσπαθώντας να κερδίσει το γέλιο του κοινού. Θα ήταν κρίμα να κάνει καριέρα κωμικού νάρκισσου.