[ ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ ] Με κλονισμένη εμπιστοσύνη

Η ασφάλεια των πολιτών έχει μια αντικειμενική και μια υποκειμενική διάσταση: η αντικειμενική αφορά την υπάρχουσα κατάσταση και η υποκειμενική το αίσθημα σιγουριάς, την έλλειψη φόβου. Ανάμεσα στις δύο αυτές καταστάσεις μπορεί να υπάρχει ταύτιση ή απόκλιση. Ο φόβος του εγκλήματος προκύπτει από τις αντικειμενικές συνθήκες (π.χ. έκταση και μορφές εγκληματικότητας, βαθμός αποτελεσματικότητας των διωκτικών αρχών κ.ά.), από τις προσλαμβάνουσες εικόνες για την εγκληματικότητα (ρόλος των ΜΜΕ, έμμεσες αναφορές κ.ά.) και, τέλος, το υποκειμενικό βίωμα της θυματοποίησης. Η ανασφάλεια των πολιτών αναφέρεται σε μια μορφή συλλογικού άγχους για επικείμενη θυματοποίηση. Προκύπτει κυρίως από τον χαμηλό βαθμό των παρεχόμενων υπηρεσιών προστασίας του πολίτη και επιδρά αρνητικά στις σχέσεις πολίτη- κράτους, κλονίζοντας την εμπιστοσύνη των πολιτών στους θεσμούς της Πολιτείας και διαβρώνοντας τον κοινωνικό ιστό.

Η πολιτική και κοινωνική συγκυρία (αύξηση της εγκληματικότητας, τρομοκρατικές επιθέσεις, απόδραση Παλαιοκώστα) φέρνει στο προσκήνιο το αίσθημα ανασφάλειας των πολιτών. Από τη μια πλευρά, η κυβέρνηση «απαντά» στις νέες αυτές προκλήσεις με «ρητορικά αυστηρό λόγο», τονίζοντας την ανάγκη επέκτασης της ηλεκτρονικής επιτήρησης και παρακολούθησης μέσα από κάμερες, της ονομαστικοποίησης των καρτοκινητών τηλεφώνων, της αναδιάρθρωσης της Αστυνομίας και την ενδεχόμενης περιστολής (!) των ατομικών δικαιωμάτων στο όνομα της δημόσιας τάξης και της ασφάλειας. Από την άλλη, η αξιωματική αντιπολίτευση αναγνωρίζει το πρόβλημα της ανασφάλειας και το εισάγει στην ατζέντα της, χωρίς ωστόσο να το εντάσσει στις πέντε μείζονες προτεραιότητές της.

Είναι γεγονός ότι η χώρα ουδέποτε αντιμετώπισε το εγκληματικό φαινόμενο με σοβαρότητα. Είτε γιατί δεν είχαμε ιδιαίτερο πρόβλημα (κυρίως έως τα μέσα της δεκαετίας του ΄80) είτε γιατί, όταν είχαμε, δεν το αξιολογήσαμε. Παρατηρήθηκε έλλειψη σχεδιασμού στην πρόληψη και αντιμετώπιση της εγκληματικότητας και συναφής έλλειψη αξιολόγησης των όποιων περιορισμένων και αποσπασματικών μέτρων υλοποιήθηκαν. Η χώρα δεν ακολούθησε ούτε το «κοινωνικό μοντέλο» πρόληψης που υιοθετήθηκε σε αρκετές ευρωπαϊκές χώρες από τη δεκαετία του ΄70 και έπειτα, ούτε το μοντέλο της «μηδενικής ανοχής» έτσι όπως διαμορφώθηκε μετά την 11η Σεπτεμβρίου.

Τώρα, στο επίπεδο της πολιτικής διαχείρισης της εγκληματικότητας, διαπιστώνουμε ότι οι κυβερνητικές εξαγγελίες ανάγουν το δίπολο «ελευθερία- ασφάλεια» σε δίλημμα. Ελευθερία ή ασφάλεια; Ατομικά δικαιώματα ή δημόσια ασφάλεια;

Είναι γνωστό ότι παρόμοια ερωτήματα είναι παραπλανητικά και αποτελούν ψευδοδιλήμματα. Η ελευθερία προϋποθέτει την ασφάλεια και το αντίστροφο. Δεν χωράει διαζευκτικό «ή» ανάμεσά τους. Η ασφάλεια είναι δημόσιο αγαθό και δικαίωμα των πολιτών, όπως ακριβώς και η ελευθερία. Έννοιες ταυτόσημες και συμπληρωματικές.

Αυτή είναι η πρώτη και κύρια προϋπόθεση για να τεθεί το ζήτημα του φόβου του εγκλήματος στο τραπέζι της πολιτικής. Οποιαδήποτε παραλλαγή της κλονίζει τη δημοκρατία και το κράτος δικαίου. Το πρότυπο «νόμος και τάξη» (law and order) παρουσιάζει μια εγγενή εσωτερική αντίφαση: όσο αυξάνεται η κρατική προστασία με αφορμή την αντιμετώπιση της εγκληματικότητας (και πρόσφατα της τρομοκρατίας) τόσο μειώνεται η προστασία του πολίτη από τον «προστάτη» του. Τα δημόσια αγαθά σχετικοποιούνται. Από αδιαπραγμάτευτα αγαθά γίνονται διαπραγματεύσιμες πολιτικές. Από έννομα προστατευόμενα αγαθά γίνονται διαχειριστικές πρακτικές. Είναι, με βεβαιότητα, ένας ολισθηρός δρόμος.

O φόβος του εγκλήματος και η ανασφάλεια είναι γύρω και μέσα μας. Οι όποιες απαντήσεις είναι πολιτικές, κοινωνικές, οικονομικές και πολιτισμικές. Προϋποθέτουν ορθολογικό σχεδιασμό, προοπτική, επένδυση σε ανθρώπινο δυναμικό και υποδομές, γνώση, ευαισθησία και πολιτική βούληση. Δεν (πρέπει να) εξαντλούνται σε «πυροσβεστικού τύπου» λύσεις, ούτε να θέτουν υπό αμφισβήτηση το κράτος δικαίου. Το ζήτημα προσφέρεται για πολιτική διαχείριση, όχι όμως για πολιτική εκμετάλλευση.

Η Βάσω Αρτινοπούλου είναι αν. καθηγήτρια Εγκληματολογίας Παντείου Πανεπιστημίου, ειδική πραγματογνώμων

ΤΑΥΤΟΣΗΜΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ

Η ελευθερία προϋποθέτει την ασφάλεια και το αντίστροφο. Δεν χωράει διαζευκτικό «ή» ανάμεσά τους. Η ασφάλεια είναι δημόσιο αγαθό και δικαίωμα των πολιτών, όπως ακριβώς και η ελευθερία