Με δημόσια έργα η έξοδος από την κρίση

Σήμερα όλοι πλέον γνωρίζουν τη θλιβερή ιστορία για την οικονομική ζημία που υπέστησαν οι επενδυτές από τον Μπέρναρντ Μέιντοφ. Κοίταζαν τα ενημερωτικά δελτία των επενδύσεών τους και νόμιζαν ότι είναι πλούσιοι, μέχρι που μια ημέρα ανακάλυψαν έντρομοι ότι ο πλούτος τους ήταν κατασκεύασμα της φαντασίας κάποιου άλλου. Δυστυχώς, αυτό είναι ένα αντιπροσωπευτικό παράδειγμα για το τι συνέβη στην Αμερική την πρώτη δεκαετία του 21ου αιώνα που διανύουμε.

Την περασμένη εβδομάδα η Ομοσπονδιακή Τράπεζα των ΗΠΑ (FΕD) παρουσίασε την τετραμηνιαία έκθεσή της για τα κεφάλαια και τα χρέη που έχουν τα νοικοκυριά. Εκείνο που δείχνει η έκθεση είναι πως βασικά δεν έχει δημιουργηθεί καθόλου πλούτος από τις αρχές της χιλιετίας. Η περιουσία του μέσου νοικοκυριού, προσαρμοσμένη στον πληθωρισμό, είναι σήμερα μικρότερη από ό,τι ήταν το 2001.

Μέχρι πολύ πρόσφατα οι Αμερικανοί πίστευαν ότι γίνονται πλουσιότεροι επειδή θεωρούσαν ότι τα ακίνητα και οι μετοχές τους κέρδιζαν αξία περισσότερο από όσο αυξάνονταν τα χρέη τους. Και αν αυτό φαντάζει σήμερα αφελές, θα πρέπει να θυμόμαστε ότι πολλές φωνές με επιρροή- κυρίως σε εκδόσεις δεξιού προσανατολισμού όπως η «Wall Street Journal», το «Forbes» και το «Νational Review»- προήγαν την ιδέα αυτή και κορόιδευαν όσους ανησυχούσαν επειδή η αποταμίευση ήταν χαμηλή και τα χρέη υψηλά.

Πραγματικότητα και αυταπάτη
Η έκρηξη του ενεργητικού (τιμές μετοχών, ακινήτων κ.λπ.) ήταν μια αυταπάτη. Όμως η έκρηξη των χρεών ήταν πραγματική. Σήμερα βρισκόμαστε σε πολύ χειρότερη κατάσταση από ό,τι οι περισσότεροι έχουν συνειδητοποιήσει. Η ζημία που έχει γίνει, είναι πολύ ευρύτερη. Όλοι μιλούν για τα προβλήματα των τραπεζών, οι οποίες πράγματι βρίσκονται σε πολύ χειρότερη κατάσταση από ό,τι το υπόλοιπο σύστημα. Όμως οι τράπεζες δεν είναι οι μοναδικοί «παίκτες» που έχουν χαμηλό ενεργητικό και υπερβολικά χρέη. Το ίδιο συμβαίνει και σε ολόκληρο τον ιδιωτικό τομέα.

Όπως είπε τη δεκαετία του ΄30 ο μεγάλος οικονομολόγος Ίρβινγκ Φίσερ, όταν όλοι μαζί- οι εταιρείες και οι άνθρωποι- λαμβάνουν τα ίδια ακριβώς μέτρα για να αντιμετωπίσουν την κρίση επειδή συνειδητοποιούν ότι έχουν συγκεντρώσει μεγάλα χρέη, τα μέτρα αυτά δεν φέρνουν αποτέλεσμα.

Οι προσπάθειες να αυξήσουν τη ρευστότητά τους οδηγεί σε βουτιά τις τιμές (των μετοχών κ.λπ.) μειώνοντας ακόμη περισσότερο την περιουσία τους. Οι προσπάθειες να αποταμιεύσουν περισσότερα χρήματα οδηγεί τελικά στην κατάρρευση της καταναλωτικής ζήτησης, βαθαίνοντας τα προβλήματα στην οικονομία.

Τα μέτρα δεν αρκούν
Άραγε, όλοι αυτοί που καθορίζουν την οικονομική και νομισματική πολιτική σήμερα, κάνουν ό,τι μπορούν για να σπάσουν αυτόν τον φαύλο κύκλο; Θεωρητικά, ναι. Οι κυβερνητικοί παράγοντες, όπως λέει ο κορυφαίος σύμβουλος περί οικονομικών υποθέσεων του προέδρου Ομπάμα Λόρενς Σόμερς, έχουν αναγνωρίσει ότι πρέπει να «περιοριστεί η αποπληθωριστική βουτιά που είναι ιδιαίτερα ζημιογόνος». Στην πραγματικότητα, όμως, οι πολιτικές που ακολουθούνται δεν φαίνεται να είναι αρκετές ώστε να αντιμετωπιστεί η πρόκληση. Το δημοσιονομικό

Είναι παρήγορο ότι η ιδέα της προσωρινής κρατικοποίησης των τραπεζών αρχίζει να γίνεται αποδεκτή. Αλλά η βοήθεια προς τις τράπεζες θα επιλύσει μόνο ένα μέρος του προβλήματος

σχέδιο, αν και θα βοηθήσει, δεν θα κάνει τίποτε παραπάνω από το να αμβλύνει τις επιπτώσεις της πιστωτικής κρίσης και ιδιαίτερα του αποπληθωρισμού του χρέους. Επίσης, το πολλά υποσχόμενο σχέδιο σωτηρίας των τραπεζών δημιούργησε περισσότερα ερωτηματικά από όσα έλυσε.

Ας ελπίσουμε ότι το σχέδιο σωτηρίας των τραπεζών τελικά θα ισχυροποιηθεί ακόμη περισσότερο. Είναι παρήγορο ότι η ιδέα της προσωρινής κρατικοποίησης των τραπεζών αρχίζει να γίνεται όλο και πιο αποδεκτή. Αλλά το να βοηθήσουμε τις τράπεζες θα επιλύσει μόνο ένα μέρος του προβλήματος.

Πώς βγήκαμε από τη Μεγάλη Ύφεση
Αν θέλετε να μάθετε τι πραγματικά χρειάζεται για να βγει μια οικονομία από την παγίδα του χρέους, μελετήστε το μεγάλο πρόγραμμα δημοσίων έργων, που είναι γνωστό ως «Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμος», το οποίο έβγαλε την οικονομία από τη Μεγάλη Ύφεση. Ο πόλεμος δεν δημιούργησε απλά απασχόληση. Συνέβαλε στην ταχεία αύξηση των εισοδημάτων και έφερε πληθωρισμό – όλα αυτά χωρίς καθόλου δανεισμό από τον ιδιωτικό τομέα. Το 1945 το δημόσιο χρέος είχε αυξηθεί σημαντικά, αλλά το χρέος του ιδιωτικού τομέα ως ποσοστό του ΑΕΠ είχε μειωθεί στο μισό σε σύγκριση με το 1940. Το χαμηλό αυτό χρέος του ιδιωτικού τομέα δημιούργησε τις προϋποθέσεις για τη μεγάλη ανάπτυξη μετά τον Πόλεμο.

Σήμερα δεν έχει πέσει τέτοιο σχέδιο στο τραπέζι και ούτε φαίνεται ότι θα γίνει κάτι τέτοιο σύντομα. Επομένως θα χρειαστεί να περάσουν χρόνια για να αποπληρώσουν τα νοικοκυριά και οι επιχειρήσεις τα χρέη που συγκέντρωσαν όλα αυτά τα χρόνια. Οι μεγαλύτερες πιθανότητες είναι ότι η δική μας αυταπάτη- σαν αυτή που δημιούργησε ο Μέιντοφ- θα οδηγήσει σε μακροχρόνια οικονομική κάμψη.