Βόμβα επισφαλειών φέρνει σενάρια κρατικοποίησης

Εκρηκτικό τοπίο για το μέλλον των ελληνικών τραπεζών δημιουργούν οι νάρκες των Βαλκανίων και η αύξηση των «κόκκινων» δανείων που καταγράφεται ήδη στην Ελλάδα, φέρνοντας στο προσκήνιο ακόμα και σενάρια κρατικοποίησης.

Το 2008 έκλεισε με αύξηση των καθυστερούμενων δανείων κοντά στα 15 δισ. ευρώ ενώ η Τράπεζα της Ελλάδος έχει εκπονήσει σενάρια κινδύνου που προβλέπουν έως και διπλασιασμό τους το 2009 λόγω της προβλεπόμενης καθίζησης της οικονομίας και της αύξηση της ανεργίας. Την ίδια ώρα, οι οικονομίες των χωρών της Ανατολικής Ευρώπης κλυδωνίζονται τόσο στο μέτωπο της ανάπτυξης όσο και των συναλλαγματικών ισοτιμιών, δημιουργώντας ένα ναρκοπέδιο για τις ελληνικές τράπεζες που έχουν δανείσει τρεις και τέσσερις φορές τις καταθέσεις τους στην περιοχή. Το σκηνικό της ανησυχίας συμπληρώθηκε από την προειδοποίηση υποβάθμισης των ευρωπαϊκών τραπεζών που έχουν επενδύσει στα Βαλκάνια από τον διεθνή οίκο αξιολόγησης Μoody΄s.

Απαγόρευση μερισμάτων
Στο περιβάλλον αυτό φούντωσε και στην Ελλάδα η συζήτηση για το ενδεχόμενο κρατικοποίησης τραπεζών στην περίπτωση που οι βασικοί μέτοχοί τους δεν ανταποκριθούν στην ανάγκη ενίσχυσης της κεφαλαιακής τους βάσης για την αντιμετώπιση των αυξανόμενων κινδύνων. Η κυβέρνηση, υπό την πίεση της κριτικής που δέχεται για τη- μέχρι τώρα- μηδαμινή αποτελεσματικότητα του κρατικού πακέτου στήριξης των 28 δισ. ευρώ στον ρυθμό χορήγησης δανείων σε νοικοκυριά και επιχειρήσεις, αλλά υπό τον φόβο των αντιδράσεων που θα υπήρχαν αν τα χρήματα του πακέτου μετατρέπονταν σε μερίσματα για τους μετόχους, ανακοίνωσε την απαγόρευση των μερισμάτων.

Τώρα μάλιστα φέρεται να μην αποκλείει ακόμη και σενάρια κρατικοποίησης τραπεζών στην περίπτωση που οι βασικοί μέτοχοί τους – αν υπάρξει ανάγκη- δεν συνεισφέρουν στην κεφαλαιακή επάρκειά τους, θέμα που εξαρχής είχε τεθεί και από την αξιωματική αντιπολίτευση. Χαρακτηριστικές είναι οι αλλεπάλληλες παρεμβάσεις την εβδομάδα αυτή του κρατικού τραπεζίτη και προέδρου του Ταχ. Ταμιευτηρίου προς την κατεύθυνση αυτή. Κυβερνητικά στελέχη διαμηνύουν με νόημα τις τελευταίες ημέρες, πως αν θέλουν οι τραπεζίτες να ενισχύσουν τις θυγατρικές τους στα Βαλκάνια ή να καλύψουν τις «τρύπες» από τις επισφάλειες στην Ελλάδα θα πρέπει να εισφέρουν ίδια κεφάλαια. Σε αντίθετη περίπτωση θα πρέπει να κρατικοποιηθούν. Από την πλευρά της η Τράπεζα της Ελλάδος αν και ο διοικητής Γ. Προβόπουλος θεωρεί πως δεν υπάρχει θέμα κρατικοποίησης στην παρούσα φάση, εντούτοις ασκεί πιέσεις στους τραπεζίτες να στηρίξουν κεφαλαιακά τις τράπεζες. Σύμφωνα με την ΤτΕ, οι προοπτικές για την ποιότητα του χαρτοφυλακίου των ελληνικών τραπεζών το 2009 δεν διαγράφονται ευοίωνες. Τους κινδύνους αναγνωρίζουν και οι ίδιοι οι τραπεζίτες χαρακτηρίζοντας όμως «ολέθριο λάθος» ενδεχόμενο κρατικοποίησης. Κερδίζουν έδαφος έξω
Το θέμα της κρατικοποίησης τραπεζών ήρθε στο προσκήνιο μετά το πράσινο φως της γερμανικής κυβέρνησης σε νομοσχέδιο για τη διάσωση της Ηypo Real Εstate, η οποία έχει πληγεί από την κρίση και χρειάζεται και νέα ενίσχυση ρευστότητας. Το γερμανικό κράτος έχει εγγυηθεί ήδη για δάνεια άνω των 100 δισ. ευρώ για τη Ηypo και πλέον διαμηνύει ότι η νέα ένεση ρευστότητας θα γίνει με αντάλλαγμα την κρατικοποίηση της τράπεζας.

Και στην άλλη άκρη του Ατλαντικού, οι κρατικοποιήσεις κερδίζουν έδαφος, με τον πρόεδρο Ομπάμα να προσεγγίζει το σουηδικό μοντέλο κρατικοποίησης τραπεζών, για βραχύ χρονικό διάστημα και μέχρι να καθαρίσουν οι ισολογισμοί από τα τοξικά στοιχεία.

Άλλωστε, με δηλώσεις του, στους «Financial Τimes, ο «πιστός οπαδός του καπιταλισμού» όπως χαρακτηρίστηκε από την εφημερίδα, πρώην πρόεδρος της Fed Άλαν Γκρίνσπαν, τάσσεται υπέρ των εθνικοποιήσεων. «Πιθανώς να είναι απαραίτητο να εθνικοποιήσεις, για συγκεκριμένο διάστημα, κάποιες τράπεζες προκειμένου να βελτιωθεί το σύστημα. Κατανοώ πλήρως ότι μια φορά στα εκατό χρόνια αυτό είναι αναγκαίο και θεμιτό να συμβεί». Απορρίπτονται από τους τραπεζίτες
Σε ευθεία αντιδιαστολή με την κατεύθυνση της αναγκαιότητας σε ΗΠΑ και Γερμανία, οι Έλληνες τραπεζίτες αντιδρούν στην ιδέα επαναφοράς στην εποχή του κρατικού ελέγχου. «Η κρατικοποίηση τραπεζών θα είναι το τέλος της οικονομικής ευμάρειας της χώρας, θα γυρίσουμε στην εποχή του ΄70 και του ΄80, όπου κάθε ένας από τις κυβερνήσεις θα διορίζει τους φίλους του», λέει στα «ΝΕΑ» κορυφαίος τραπεζίτης, ο οποίος δεν επιθυμεί να κατονομαστεί. Γενικότερα, τραπεζικά στελέχη χαρακτηρίζουν το θέμα «άκαιρο». Αναδεικνύουν τις διαφορές των ελληνικών τραπεζών έναντι των αμερικανικών ή των γερμανικών στη βάση των τοξικών επενδύσεων που έχουν οι τελευταίες και υποστηρίζουν ότι η ανακίνηση ζητήματος κρατικοποιήσεων έχει πολιτικά και όχι πραγματικά κίνητρα, στο πλαίσιο του κλεφτοπόλεμου κυβέρνησηςτραπεζών με στόχο την ενίσχυση του κοινωνικού προφίλ της.

Υπαρκτοί οι κίνδυνοι
Οι ελληνικές τράπεζες, σύμφωνα με τις εκτιμήσεις της αρμόδιας εποπτικής αρχής, της Τραπέζης της Ελλάδος, παραμένουν κατά βάση υγιείς και ισχυρές. Όμως εν όψει των αυξημένων κινδύνων που απορρέουν από τη ΝΑ Ευρώπη, τις επισφαλείς απαιτήσεις, την επιβράδυνση της οικονομικής δραστηριότητας, την υψηλή μεταβλητότητα στις αγορές χρήματος και κεφαλαίων, τη χαμηλή ρευστότητα και τη μειωμένη κερδοφορία, η ΤτΕ απαιτεί από τις τράπεζες να λάβουν τα μέτρα τους. Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλεί ο βαλκανικός κίνδυνος ιδίως υπό το πρίσμα της προσγείωσης των ρυθμών ανάπτυξης και της υψηλής μεταβλητότητας των συναλλαγματικών ισοτιμιών. Τα δάνεια που έχουν χορηγήσει οι ελληνικές τράπεζες στην περιοχή είναι σε ευρώ και η διολίσθηση των τοπικών νομισμάτων αυξάνει κατακόρυφα τις δόσεις, φέρνοντας πιο κοντά σε αδυναμία πληρωμής τους δανειολήπτες και αυξάνοντας τις επισφαλείς απαιτήσεις των τραπεζών. Σύμφωνα με στοιχεία της ΤτΕ, οι τραπεζικές πιστώσεις σε ξένο νόμισμα ως ποσοστό των συνολικών πιστώσεων προς τον ιδιωτικό τομέα, ξεπερνούν το 50% στη Βουλγαρία, την Κροατία και τη Ρουμανία ενώ στην περίπτωση της Σερβίας είναι 45%. Ο συναλλαγματικός κίνδυνος για τις τράπεζες γίνεται σαφής αν αναλογιστεί κανείς ότι μόνον από την κατάρρευση της Lehman Βrothers στα μέσα Σεπτεμβρίου, έως το τέλος του περασμένου έτους, το σερβικό δηνάριο υποτιμήθηκε κατά 17,6%, το ρουμανικό λέι κατά 12,1%, η τουρκική λίρα κατά 21,5% και το κροατικό κούνα κατά 3,4%.

Τις τελευταίες ημέρες, η ανησυχία εντάθηκε εξαιτίας της προειδοποίησης περί πιθανής υποβάθμισης ευρωπαϊκών τραπεζών από τη Μoody΄s, λόγω της έκθεσής τους στη ΝΑ Ευρώπη αλλά και της απειλής κατάρρευσης της Ουκρανίας. Ο υπουργός Προϋπολογισμού της Ουκρανίας παραιτήθηκε, με αποτέλεσμα καθυστερήσεις στο δάνειο των 16,4 δισ. δολαρίων από το ΔΝΤ, οικονομικοί αναλυτές προβλέπουν συρρίκνωση της οικονομίας κατά 10% και υποχώρηση του εθνικού νομίσματος έως και κατά 40% έναντι του δολαρίου ενώ ο υπουργός Οικονομικών της Αυστρίας υποστήριξε ότι ενδεχόμενη κατάρρευση της Ουκρανίας μπορεί να φέρει ντόμινο επιπτώσεων σε όλη την Ευρώπη. Η Αυστρία αντιμετωπίζει τον μεγαλύτερο κίνδυνο από τις αναδυόμενες χώρες της ΝΑ Ευρώπης, καθώς αυστριακές τράπεζες έχουν επενδύσει το 57,3% του ΑΕΠ της χώρας τους στην περιοχή έναντι μόλις 22,6% που είναι το αντίστοιχο ποσοστό για τις ελληνικές τράπεζες.

Αύξηση των εγχώριων επισφαλειών

Πέραν των κινδύνων που απορρέουν από την έντονη επέκταση των ελληνικών τραπεζών στις χώρες της ΝΑ Ευρώπης, ουσιαστικές απειλές έρχονται και από το μέτωπο των εγχώριων επισφαλειών. Η απειλή απότομης προσγείωσης της ανάπτυξης στην ελληνική οικονομία με τη συνακόλουθη αύξηση της ανεργίας φέρνει στο προσκήνιο το ενδεχόμενο ακόμα και να διπλασιαστούν φέτος τα δάνεια σε καθυστέρηση. Στην Τράπεζα της Ελλάδος ήδη από τον περασμένο Σεπτέμβριο τα στοιχεία έχουν δώσει σήμα κινδύνου. Δείχνουν αύξηση των «κόκκινων» δανείων και μείωση του ποσοστού κάλυψής τους από προβλέψεις. Έτσι, τα δάνεια σε καθυστέρηση από 4,5% του συνόλου ή 9,6 δισ. ευρώ στο τέλος του 2007 αυξήθηκαν σε 4,8% ή 12 δισ. ευρώ τον Δεκέμβριο του 2008 και στο τέλος του περασμένου έτους εκτιμάται ότι προσέγγισαν τα 15 δισ. ευρώ.

Για τον περιορισμό των κινδύνων, η Τράπεζα της Ελλάδος έχει απαιτήσει από τις τράπεζες να προχωρήσουν σε αυξημένες προβλέψεις έναντι επισφαλών απαιτήσεων, ακόμα κι αν χρειαστεί να «θυσιάσουν» κέρδη ή μερίσματα. Μέχρι τον Σεπτέμβριο, οι τράπεζες δεν φαίνεται να είχαν συνειδητοποιήσει το μέγεθος των κινδύνων. Ενδεικτικό είναι ότι το ποσοστό κάλυψης των δανείων σε καθυστέρηση από προβλέψεις μειώθηκε από 53,4% στο τέλος 2007 σε 46,9%.

Τώρα, οι τράπεζες προετοιμάζονται ακόμα και να εμφανίσουν ζημίες στο τέταρτο τρίμηνο του 2008, ώστε να αυξήσουν τις προβλέψεις έναντι επισφαλών απαιτήσεων ενώ βάζουν στη μέγγενη και τα μερίσματα που θα διανείμουν υπό μορφή μετοχών ύστερα και από το απαγορευτικό που ανακοίνωσε το υπουργείο Οικονομίας.

Την τελευταία εξαετία οι τράπεζες προχώρησαν στη διανομή μερισμάτων 7 δισ. ευρώ, αλλά τώρα ως φαίνεται η περίοδος των παχιών αγελάδων έχει παρέλθει.

Δημόσιες τράπεζες, αν δεν αυξήσουν τα κεφάλαια οι ιδιώτες μέτοχοι

Το χρηματοπιστωτικό σύστημα αποτελεί την καρδιά της οικονομίας και επιβάλλεται ως εκ τούτου να προφυλαχθεί πάση θυσία. Η επέμβαση του κράτους που άρχισε με την ενίσχυση της κεφαλαιακής επάρκειας και ρευστότητας των τραπεζών με 28 δισ. ευρώ κινήθηκε απολύτως προς τη σωστή κατεύθυνση, δηλαδή την προάσπιση του συστήματος. Η Τράπεζα της Ελλάδος, που ο ρόλος της στη σημερινή κρίση είναι σημαντικός, κάνει έναν συντηρητικό υπολογισμό της κεφαλαιακής επάρκειας κάθε τράπεζας, με προβλέψεις για τα δάνεια σε σενάριο κρίσης.

Στη συνέχεια δύναται να απαιτήσει από τις τράπεζες να προβούν σε αυξήσεις μετοχικού κεφαλαίου υπέρ των παλαιών μετόχων. Ωστόσο, στην περίπτωση που οι παλαιοί μέτοχοι αποφασίσουν να μη συμμετάσχουν στις ΑΜΚ, το ύψος των οποίων είμαι σίγουρος ότι θα καθορίσει έγκαιρα και έγκυρα η ΤτΕ, θα απαιτηθεί νέα βοήθεια από το Δημόσιο που επιβάλλεται αυτή τη φορά όχι μόνο να αποκτήσει κοινές μετοχές, αλλά η βοήθεια αυτή αν ζητηθεί να σημάνει και μετατροπή των προνομιούχων μετοχών – που έχει ήδη στην κατοχή του – σε κοινές.

Να βάλουν χρήματα οι μεγαλομέτοχοι αν υπάρχει ανάγκη

«Σε περίπτωση που μια τράπεζα δεν καλύπτει το ελάχιστο όριο κεφαλαιακής επάρκειας, πρέπει να κάνει αύξηση μετοχικού κεφαλαίου και να βάλουν και οι μεγαλομέτοχοι το χέρι στην τσέπη. Αν η αύξηση δεν καλυφθεί, τότε πρέπει να μπει το Δημόσιο και να πάρει κοινές μετοχές». Αυτή είναι η θέση του ΠΑΣΟΚ, από τον περασμένο Νοέμβριο και παραμένει ίδια και σήμερα. Το θέμα επανέρχεται τώρα στην επικαιρότητα, κατά την κ. Κατσέλη, γιατί παρά το πακέτο των 28 δισ. ευρώ, η κρίση της πραγματικής οικονομίας έχει αυξήσει τις επισφάλειες για το χρηματοπιστωτικό σύστημα και στην Ελλάδα και στη Ν.Α. Ευρώπη. Προβλέπει μάλιστα ότι το πρόβλημα θα οξυνθεί κατά τη διάρκεια του 2009, λόγω και της απουσίας πολιτικής εκ μέρους της κυβέρνησης. Η Τράπεζα της Ελλάδος πρέπει να ασκήσει αποτελεσματικά την εποπτεία της για να βεβαιωθεί ότι οι τράπεζες έχουν προνοήσει για την κεφαλαιακή επάρκειά τους. Διαφορετικά, να ακολουθηθεί η προαναφερθείσα διαδικασία αύξησης μετοχικού κεφαλαίου. «Η προσαρμογή του τραπεζικού συστήματος θα γίνει, είτε με αύξηση του μετοχικού κεφαλαίου είτε με συγχωνεύσεις μεταξύ τραπεζών».

«Ναι» στην εθνικοποίηση τραπεζών

Προσωπικά πιστεύω ότι η εθνικοποίηση τραπεζών δεν πρέπει να μας τρομάζει. Τουλάχιστον όχι υπό τις συνθήκες της ακραίας χρηματοπιστωτικής κρίσης που αντιμετωπίζουν πλέον σχεδόν όλες οι εθνικές οικονομίες του ανεπτυγμένου κόσμου. Τα μέχρι σήμερα ημίμετρα που αντί να δίνουν ένα γερό μάθημα για την ανεύθυνη και καταστροφική διαχείριση της χρηματοπιστωτικής αγοράς, ουσιαστικά επιβραβεύουν τους ίδιους τους «παραγωγούς της κρίσης», δηλαδή το ανώτατο μάνατζμεντ των τραπεζών, αποδείχθηκε ότι δεν αποδίδουν.

Δεν χρειάζεται να ανακαλύψουμε την πυρίτιδα ούτε να παίξουμε τους μαθητευόμενους μάγους. Το επιτυχημένο πρόγραμμα προσωρινής εθνικοποίησης των σουηδικών τραπεζών κατά τη χρηματοπιστωτική κρίση του 1992 μπορεί να αποτελέσει έναν ασφαλή οδηγό και για τα καθ΄ ημάς, εφόσον αυτό κριθεί αναγκαίο. Γι΄ αυτό όμως απαιτούνται συγκεκριμένοι όροι:

Πρώτον, και αυτό είναι σίγουρα το πλέον δύσκολο βήμα δεδομένης της αδυναμίας της κυβέρνησης να άρει την αδιαφάνεια που συντηρούν οι ελληνικές τράπεζες, πρέπει να μάθουμε στην παραμικρή λεπτομέρεια τα πραγματικά οικονομικά στοιχεία των τραπεζών, αρχίζοντας από τα μεγαλύτερα ιδρύματα με διεθνή παρουσία, ώστε να γνωρίζουμε επακριβώς ποιες αντιμετωπίζουν σοβαρά προβλήματα.

Δεύτερον, εθνικοποίηση των προβληματικών τραπεζών, με απομάκρυνση των μεγαλομετόχων και διασφάλιση των συμφερόντων των μικρομετόχων και των καταθετών. Τρίτον, άμεσος διαχωρισμός των περιουσιακών στοιχείων κάθε προβληματικής τράπεζας σε υγιή και «τοξικά».

Τέταρτον, συγχώνευση όλων των «τοξικών» στοιχείων σε μία «κακή τράπεζα» και εξυγίανση του υπόλοιπου τραπεζικού συστήματος.

Πρέπει να είμαστε προετοιμασμένοι ακόμη και για κρατικοποιήσεις

Πρέπει να ελπίζουμε για το καλύτερο, αλλά να σχεδιάζουμε για το χειρότερο.

Πρέπει, τουλάχιστον σε κάποιους που σχεδιάζουν, να υπάρχει ως σενάριο η κρατικοποίηση τραπεζών. Δηλαδή, το πώς θα γίνει, πώς θα αποτιμηθούν τα περιουσιακά στοιχεία των τραπεζών. Αυτά είναι ερωτήματα που δεν απασχολούν την Ελλάδα μόνο, αλλά απασχολούν ολόκληρο τον κόσμο. Αυτή η ανάγκη θα προκύψει εάν για παράδειγμα χρειαστεί περαιτέρω ενίσχυση στην κεφαλαιακή επάρκεια των τραπεζών και οι ιδιώτες μέτοχοι αδυνατούν να συμμετάσχουν. Στην περίπτωση αυτή πρέπει να πούμε τα πράγματα με τ΄ όνομά τους, δηλαδή de facto κρατικοποίηση του τραπεζικού συστήματος σε προσωρινή βάση. Στην περίπτωση αυτή αναγκαστικά το κράτος αποκτά ενεργότερο ρόλο στο τραπεζικό σύστημα, μέσω του οποίου πρέπει να διασφαλισθεί η ροή των πόρων στην ιδιωτική οικονομία, αλλά και το συμφέρον των φορολογουμένων. Αυτό πρέπει να γίνει βάσει σχεδίου, με έξυπνο τρόπο και έξυπνους ανθρώπους, προς όφελος της εθνικής οικονομίας. Αυτό δεν σημαίνει και δεν πρέπει να σημαίνει επιστροφή σε κρατισμό παλαιού τύπου. Είναι λύση ανάγκης μέσα στη δίνη της παγκόσμιας κρίσης.