Το κράτος και ο Θεός

O ηλικιωμένος άντρας που κραύγαζε στην οδό Πανεπιστημίου μόλις είχε βγει από μια δημόσια υπηρεσία. «Δεν υπάρχει κράτος, δεν υπάρχει κράτος, σας λέω», δεν το έλεγε, ασφαλώς, για να το ακούσει ο ίδιος, ούτε βέβαια για να παρηγορήσει τον εαυτό του. Το έλεγε για να το ακούσουν οι περαστικοί και, αν ήταν δυνατόν, στη συνέχεια να φτάσει η απόφανσή του αυτή, μ΄ έναν θαυματουργό τρόπο, στα ακρότατα όρια της επικράτειας. Το πολυάριθμο πλήθος των περαστικών (η ώρα ήταν εντεκάμισι το πρωί) έστρεψε για λίγο το κεφάλι του (όχι όλοι βέβαια) κι απαθέστατο συνέχισε τον δρόμο του έτσι ώστε ως άσφαιρες να συνειδητοποιήσει ο διαμαρτυρόμενος τις κραυγές του την ίδια στιγμή που τις εξέπεμπε.

Στην πραγματικότητα ο διαμαρτυρόμενος, με τον φαινομενικά προκλητικό αυτό τρόπο, πολίτης το κράτος δεν το σιχτίριζε. Διατύπωνε, αντίθετα, το παράπονό του και διαμαρτυρόταν για την απουσία του κράτους. Θα το ήθελε να υπάρχει, αλλά φιλάνθρωπο, αρωγό, τρυφερό κι η διοίκησή του, από τον πρωθυπουργό ώς τον έσχατο γραμματέα, να του παραστέκεται για να του λύνει τα προβλήματά του, ακόμη και τα πιο προσωπικά, που φρόνιμο θα ήταν να μην τα πληροφορείται κανένας πρωθυπουργός και κανένας γραμματέας. Ο άνθρωπος που κραύγαζε στην Πανεπιστημίου, στην ουσία διαδήλωνε πως η εμπιστοσύνη του προς το κράτος (και την εξουσία που εκφράζει) είχε διαψευστεί, πως το κράτος τον είχε εξαπατήσει παρά τη λατρεία που του έτρεφε. Ακριβέστερα ομολογούσε πως δεν μπορεί να ζήσει χωρίς το κράτος και ήταν σαν να του εξομολογιόταν και να του έλεγε (του κράτους): «Εγώ δέχτηκα να μεταβάλω τις αξίες σου σε αξίες μου, να συμβιβαστώ, να λογαριάσω τα δικά σου “πρέπει” ως προσωπικό μου κανόνα και εσύ τώρα με διαψεύδεις, με πετάς. Δέχτηκα να ζήσω υπόδουλος στις “νόρμες” σου, χωρίς να μπορώ τώρα να απολαύσω όσα μου έταξες, αν σου υποδουλωθώ».

Δεν υπάρχει πιο απερίφραστη λατρεία του κράτους από τη διαμαρτυρία που εκδηλώνει ο καθένας προσωπικά, μεμονωμένα, μόλις του συμβεί, δηλαδή, να θιγεί ο ίδιος, ενώ γύρω του βουίζουν τα προβλήματα που θα έπρεπε να τον έχουν κάνει, προ πολλού, να αντιδράσει και να διαμαρτυρηθεί. Η κραυγή «Δεν υπάρχει κράτος» είναι της ίδιας ακριβώς τάξης και ποιότητας με την κραυγή ενός ανθρώπου που νιώθει να βασανίζεται, σε σχέση με τους άλλους που ευτυχούν, πως «Δεν υπάρχει Θεός». Στην ουσία δεν πρόκειται για διαμαρτυρία, αλλά για παράπονο, πώς γίνεται να μην υπάρχει Θεός, γιατί να μην υπάρχει Θεός. Νιώθεις την ανάγκη να προσβάλλεις κάποιον, ακόμη και τον Θεό, με το να τον θεωρείς ανύπαρκτο, μόνον όταν τον πιστεύεις πραγματικά να υπάρχει. Δικαιούται όμως κανείς να διατηρεί την υπόνοια πως τόσο το «Δεν υπάρχει κράτος» όσο και το «Δεν υπάρχει Θεός» ακούγονται συνήθως όσο τα πράγματα, αν και σοβαρά, δεν έχουν ακόμη παρασκουρύνει. Μπορείτε να φανταστείτε έναν άνθρωπο σε καιρό πολέμου που έχει γκρεμιστεί το σπίτι του ή έχει σκοτωθεί το παιδί του να φωνάζει πως δεν υπάρχει κράτος; Ή έναν ετοιμοθάνατο, που γνωρίζει μάλιστα ο ίδιος ότι θα πεθάνει σε λίγες ώρες, να κραυγάζει ότι δεν υπάρχει Θεός; Φωνάζεις πως δεν υπάρχει κράτος ή πως δεν υπάρχει Θεός όταν απομένουν μικρά ή μεγάλα περιθώρια ν΄ αλλάξουν τα πράγματα προς το καλύτερο κι επομένως να γίνει, με τον τρόπο αυτό, αισθητή η παρουσία του κράτους και του Θεού. Να τους κάνεις δηλαδή τη χάρη, τόσο του κράτους όσο και του Θεού, να αναγνωρίσεις σε προσωπικό επίπεδο αυτό που ανέκαθεν πίστευες, πως υπάρχουν. Αντίθετα όταν έχει εκλείψει κάθε περιθώριο, η ανυπαρξία τους ενσωματώνεται μέσα στην παραδοχή τής απόλυτης δυστυχίας. Τα πράγματα είναι πλέον τόσο βαριά ώστε ακόμη και η αποδεδειγμένη παρουσία του κράτους και του Θεού δεν θα τα μετέβαλε σε τίποτε. Οτιδήποτε συνειδητοποιείται με λέξεις είναι θεραπεύσιμο, ώστε ακόμη και το «Δεν υπάρχει κράτος» και το «Δεν υπάρχει Θεός» να ακούγεται ως μια παρηγοριά. Έτσι όπως θα γίνει αισθητή η παρουσία του κράτους καθώς το σφραγισμένο και υπογραμμένο έγγραφο το πήρες στην ώρα του και επίσης αισθητή η παρουσία του Θεού γιατί ο καρκίνος είναι πια μια κακή ανάμνηση. Δεν είναι βέβαια κάτι «λίγο» όλα αυτά, αλλά δεν είναι ο καλύτερος τρόπος να δυσπιστούμε ή να αποδεχόμαστε την ύπαρξη του κράτους και του Θεού. Συμβαίνει τότε, κατά έναν παράδοξο τρόπο, να ταυτίζονται και η έννοια του κράτους να γίνεται ακόμη πιο ζημιογόνα για τους ανθρώπους, αλλά εξίσου ζημιογόνα και για την έννοια του Θεού.

Ο Θανάσης Θ. Νιάρχος είναι ποιητής, συνεκδότης του περιοδικού «Η Λέξη».