Φαινόμενα

«Βαλς» με τη συγκίνηση
, Της Πόπης Διαμαντάκου diaman@dolnet.gr

Το συναίσθημα αποτελεί το μεγαλύτερο κεφάλαιο της εποχής και στις πολεμικές συγκρούσεις νικητής είναι αυτός που καρπούται τη μιντιακή υπεραξία του
Πλάνα καταστροφής. Φαντάροι, με τα υπερμεγέθη κρανία τους (λόγω κράνους), λουσμένοι σε εκείνο το απειλητικό πράσινο φως της κάμερας νυχτερινών λήψεων που σηματοδοτεί πολεμικές επιχειρήσεις- το αναγνωρίζουμε πλέον οι φιλοθεάμονες-, στέλνουν μέσα από τις τηλεοπτικές οθόνες το τρομακτικό πολεμικό μήνυμά τους. Σαν ένα d j vu για το τηλεοπτικό κοινό. Αρχές της δεκαετίας του 1990, πόλεμος στον Περσικό Κόλπο, το CΝΝ σε μεγάλες δόξες και η πρώτη μεγάλη, παγκόσμια πολεμική τηλεοπερέτα σε εξέλιξη. Η φωνή off του Πίτερ Αρνέτ, του πολεμικού ανταποκριτή του οποίου η καριέρα ταυτίστηκε με την εποχή-των-πολέμων-σε-απ΄ευθείας-μετάδοση, να αναγγέλλει την έναρξη εκείνου του πολέμου. Τότε για πρώτη φορά στην ιστορία της τηλεόρασης, οι πόλεμοι μεταφέρθηκαν από τα πεδία των μαχών στις παγκόσμιες τηλεοπτικές οθόνες. Για πρώτη φορά πλάνα τραυματισμένων αμάχων εναλλάσσονταν με πλάνα νυχτερινών μαχών που θύμιζαν ηλεκτρονικό παιχνίδι. Έκτοτε, συνηθίσαμε. Οι πόλεμοι έγιναν ακόμη ένα τηλεοπτικό θέαμα. Και είδαμε πολλούς στο σκληρό τέλος του 20ού αιώνα και την ακόμη σκληρότερη έναρξη του 21ου. Συνηθίσαμε και το τηλεοπτικό τελετουργικό αναμετάδοσής τους. Ανταποκριτές από τη ζώνη του πυρός προσπαθούν να αναμεταδώσουν τη φρίκη. Ο Πάνος Χαρίτος στο μαραθώνιο πρόγραμμα της ΝΕΤ που παρακολούθησε τις πρώτες ώρες της χερσαίας επίθεσης των Ισραηλινών κατά της Γάζας είναι όσο πιο αναλυτικός γίνεται.

«Ο ανταποκριτής δεν είναι με τον έναν ή με τον άλλον από αυτούς που πολεμούν, είναι πάντα με το μέρος των αμάχων.Η δική τους αλήθεια είναι η μόνη πραγματική», θυμάμαι τα λόγια του Πίτερ Αρνέτ σε μια συνέντευξη που μου είχε παραχωρήσει πριν από πολλά χρόνια.

Αυτή ακριβώς την αλήθεια έχει «ξεριζώσει» από το μυαλό του για να μην τον βασανίζει ο Ισραηλινός σκηνοθέτης Άρι Φόλμαν, κάνοντας τον εφιάλτη της ενοχικής του μνήμης μία από τις πιο σκληρές ταινίες κινουμένων σχεδίων που έχουν γυριστεί, με τίτλο «Βαλς με τον Μπαζίρ». Δεκαεννιάχρονος φαντάρος του ισραηλινού στρατού στον πόλεμο κατά του Λιβάνου, ο Φόλμαν, αφηγείται τα «συναισθήματα της άλλης πλευράς», των φαντάρων που κάνουν το χρέος στην πατρίδα και εν τέλει σύρονται σε πολέμους που εμπνέονται οι πολιτικοί, χάνοντας και αυτοί τη ζωή και, το χειρότερο, την τιμή τους.

Στα πλάνα του τέλους, ο Φόλμαν χρησιμοποιεί αληθινές εικόνες από τη σφαγή του Λιβάνου. Η ζωγραφισμένη φιγούρα του κεντρικού ήρωα- φαντάρου (που είναι ο ίδιος) αντικρύζει τον αληθινό θάνατο, το μακελειό, τα πτώματα των παιδιών. Αυτή η πραγματικότητα δεν είναι σκιτσαρισμένη για να μην αλλοιωθεί στο ελάχιστο η φρίκη της. Ωστόσο ο φαντάρος- ζωγραφιά, ο πρωταγωνιστής που σε όλη την ταινία αναζητάει την αλήθεια, στη σκηνή του τέλους, απέναντι από τις εικόνες των σκοτωμένων παιδιών και μανάδων, ζητάει την επιείκεια του θεατή. Θύμα και αυτόςποιος θα πει ότι δεν είναι- της πολεμικής λύσσας των πολιτικών. Μια επιπλέον «πινελιά» για την υπεράσπιση του ήρωα (και κατ΄ επέκταση του απλού Ισραηλινού φαντάρου) είναι και το γεγονός ότι η ταινία ισχυρίζεται πως τις σφαγές στον Λίβανο τις έκαναν μισθοφόροι- «οι φαλαγγίτες, που μιλούσαν σε όλους αγγλικά» (Αμερικανοί;). Σαν από ένα παιχνίδι της τύχης η ταινία προβάλλεται αυτές τις ημέρες στους κινηματογράφους. Σαν ένα οπτικοακουστικό συμπλήρωμα των αφηγήσεων των πολεμικών ανταποκριτών στα δελτία ειδήσεων, ορθώνοντας απέναντι από την τραγική σιωπή των θυμάτων των βομβαρδισμών στη Γάζα τη φλύαρη τραγικότητα της ταινίας. Σαν να συμπληρώνεται ένα παζλ, αλλά με δύο άνισα μέρη: το τυπικό της τηλεοπτικής ενημέρωσης και το φορτισμένο συγκινησιακά της ταινίας του Φόλμαν.


Κυρίαρχοι της συνείδησης

Σαν να έχει ξεσπάσει ένας απρόσμενος «διάλογος» μεταξύ των δύο οπτικοακουστικών τεχνικών. Ένας «διάλογος» της μικρής οθόνης της επικαιρότητας, με τα φωτισμένα με πράσινο φως πλάνα των νυχτερινών πολεμικών επιχειρήσεων, και της μεγάλης οθόνης, της κινηματογραφικής τέχνης, με το προσωπικό ψυχόδραμα ενός Ισραηλινού πρώην φαντάρου, που υποφέρει από ενοχές. Ένας «διάλογος» που αντανακλά με τον εντυπωσιακότερο τρόπο την εποχή του «καπιταλισμού των συναισθημάτων» των μιντιακών κοινωνιών μας, τις μεθόδους διαχείρισης του κολοσσιαίου κεφαλαίου της συγκίνησης στο οποίο οι κάτοχοι των τεχνικών (και της τέχνης) της ενημέρωσης του παγκόσμιου κοινού παραμένουν κυρίαρχοι της παγκόσμιας συνείδησης.