«Βυζάντιο δεν σημαίνει μόνο ίντριγκες και Ορθοδοξία»

«Έκαναν λάθος οι ελληνικές αρχές που δεν συμβουλεύτηκαν τους βυζαντινολόγους στο ζήτημα του Βατοπεδίου. Θα είχαν απαλλαγεί από πολλά προβλήματα», λέει στα «ΝΕΑ» η βυζαντινολόγος Τζούντιθ Χέριν
Δύο εργάτες χτυπούν την πόρτα της διευθύντριας του Κέντρου Ελληνικών Σπουδών στο Κing΄s College του Λονδίνου, της διακεκριμένης βυζαντινολόγου Τζούντιθ Χέριν. Παρακινούνται από την επιγραφή στην πόρτα της, «Καθηγήτρια Βυζαντινής Ιστορίας», και τη ρωτούν «Τι είναι η Βυζαντινή Ιστορία;». Ήταν η αρχή για μια καινούργια περιπέτεια της βυζαντινολόγου στα μονοπάτια της Ιστορίας, ώστε να γίνει προσιτή και ενδιαφέρουσα στους μη ειδικούς. Γι΄ αυτό και αποφάσισε να μη δώσει τον πρωταγωνιστικό ρόλο σε μάχες, αυτοκράτορες και πατριάρχες, «στιγμές σημαντικές μεν, κάνουν όμως την Ιστορία βαρετή και νεκρή», όπως λέει στα «ΝΕΑ». Προτίμησε να γράψει μια «εναλλακτική» εκδοχή της Βυζαντινής Ιστορίας, υπό τον τίτλο «Τι είναι το Βυζάντιο» (Εκδ. Ωκεανίδα), που στη Βρετανία πουλιέται «σαν φρέσκο ψωμί» στο περιθώριο της μεγάλης έκθεσης «Βyzantium».

ΙΝFΟ

Τζούντιθ Χέριν, «Τι είναι το Βυζάντιο», Εκδ. Ωκεανίδα, μτφ. Χ. Σαμαρά.
σελ. 680, τιμή:
28 ευρώ.

Τι είναι λοιπόν το Βυζάντιο;
Ξεκίνησα με αυτό το ερώτημα: Γιατί πρέπει να το γνωρίζουμε και για ποιο λόγο είναι παρόν; Μελετώντας λοιπόν τις αιτίες για τα φοβερά επιτεύγματα του Βυζαντίου και την εντυπωσιακή μακροβιότητά του ανακαλύπτουμε πολύ περίεργα πράγματα. Αν συγκρίνουμε τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία με την κινέζικη, θα διαπιστώσουμε πως η Βυζαντινή δεν διαθέτει τόσες πολλές δυναστείες. Και παρά το γεγονός ότι και στο Βυζάντιο η δυναστεία παίζει σημαίνοντα ρόλο, η ιδέα πως ένας επιτυχημένος στρατηγός μπορεί να πάρει την εξουσία είναι κάτι πολύ παράξενο. Το Βυζάντιο συνάμα έχει άμεση σχέση με την Ορθοδοξία, αλλά έχει και πολλές άλλες πλευρές: τον αρχαίο ελληνικό, τον ρωμαϊκό και τον λαϊκό πολιτισμό.

Άλλο ένα βιβλίο για το Βυζάντιο. Γιατί;

Πρόκειται για ένα διαφορετικό βιβλίο που προσπαθεί να δείξει τη φυσιογνωμία της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας μέσα από συμβάντα περίεργα και ενδιαφέροντα, τα οποία παρουσιάζονται κατά χρονολογική σειρά. Η συνολική παρουσίασή τους πιστεύω πως θα κάνει το Βυζάντιο πιο ελκυστικό και ενδιαφέρον για τον μη ειδικό αναγνώστη.

Είναι παρεξηγημένο το Βυζάντιο; Οι περισσότεροι το έχουν ταυτίσει με την Ορθοδοξία και τις ίντριγκες…
Βεβαίως και υπάρχουν αυτά, αλλά και πολλά άλλα περισσότερο ενδιαφέροντα. Οι αυτοκράτειρες, για παράδειγμα, έχουν το δικό τους προσωπικό, το δικό τους θησαυροφυλάκιο και πατρονάρουν λόγιους για να τους μεταφράσουν στίχους από την Ιλιάδα και την Οδύσσεια ώστε να μαθαίνουν εύκολα τα έπη. Είναι εκπληκτικό αυτό το γεγονός και προσέδωσε ζωντάνια και ποιότητα στον πολιτισμό. Η ιστορία των γυναικών είναι ενδεικτική για να έρθουμε πιο κοντά στην πραγματικότητα του Βυζαντίου.

Ξέρουμε την αλήθεια για το Βυζάντιο;

Δεν θα μπορέσουμε ποτέ να μάθουμε την αλήθεια. Δεν πίστεψα ούτε για μια στιγμή πως μια διαφορετική ερμηνεία θα μας την αποκαλύψει. Ποτέ δεν θα υπάρξει μία ερμηνεία που θα λέει την αλήθεια και θα αποδεικνύει ότι οι άλλες δεν είναι αληθινές.

Έχουν γίνει λάθη;
Όχι. Απλώς υπάρχουν και διαφορετικοί τρόποι να δούμε τα πράγματα. Όσο περισσότερες πληροφορίες έχουμε τόσο περισσότερα μαθαίνουμε. Ειδικά στην Ελλάδα, κάθε μέρα, σε κάθε τρύπα που ανοίγετε, βρίσκεται μπροστά σας το Βυζάντιο. Δείτε, για παράδειγμα, τις ανασκαφές του Μετρό, όπου ανακαλύφθηκε ένα σπάνιο χρυσό νόμισμα του αυτοκράτορα Ιουστινιανού Β΄. Δεν είχε βρεθεί άλλο νόμισμα της εποχής του στην περιοχή της Αθήνας και θεωρούνταν πως στα χρόνια του ήταν αποκομμένη από την Κωνσταντινούπολη. Η άποψη αυτή ανατρέπεται.

Το Βυζάντιο και οι ίντριγκές του ζουν σήμερα στο Βατοπέδι;

Οι ιστορικοί έχουν μελετήσει αρχεία του Αγίου Όρους, τα οποία είναι υπερπλήρη καθώς οι μοναχοί συγκέντρωσαν όλα τα χρυσόβουλα με τις παραχωρημένες γαίες. Έκαναν λάθος οι αρχές που δεν συμβουλεύτηκαν τους βυζαντινολόγους. Θα είχαν απαλλαγεί από πολλά προβλήματα.


«Όλοι ανακαλύπτουν βυζαντινό παρελθόν»

Το βιβλίο σας έρχεται σε μια στιγμή που πραγματοποιείται η μεγαλύτερη ευρωπαϊκή έκθεση περί Βυζαντίου στο Λονδίνο και αναζωπυρώνεται το ενδιαφέρον για τις βυζαντινές σπουδές…
Ολόκληρη η περιοχή της Ανατολικής Μεσογείου, τα Βαλκάνια και η Ρωσία αλλάζουν με πολύ γρήγορους ρυθμούς και πολλές πλευρές της Ιστορίας τους αποκαλύπτονται. Δείτε, για παράδειγμα, τη Σερβία: ανήκε στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία για χρόνια. Οι Σέρβοι ηγέτες προσπάθησαν να μοιάσουν στους Βυζαντινούς αυτοκράτορες, κληρονόμησαν το βυζαντινό τυπικό και τη χριστιανική πίστη. Όλες οι μικρές δημοκρατίες της πρώην Σοβιετικής Ένωσης ανακαλύπτουν το βυζαντινό παρελθόν τους. Επηρεάστηκαν βαθιά από τα κωνσταντινουπολίτικα ιδεώδη και υιοθέτησαν και τον ίδιο τρόπο ζωής. Όσο ο κόσμος αλλάζει όλο και περισσότερο διαπιστώνουμε πως το Βυζάντιο ζει. Ακόμη και περιοχές που έχουν διαφορές μεταξύ τους, όπως η Τουρκία, η Συρία, η Ιορδανία και η Παλαιστίνη, επηρεάστηκαν πολύ από αυτό.

Το Βυζάντιο γίνεται επίκαιρο λόγω της διαμάχης μεταξύ χριστιανικού και ισλαμικού κόσμου;

Οπωσδήποτε προκαλεί ενδιαφέρον πώς το Βυζάντιο κατάφερε να επιβιώσει με την εξάπλωση του Ισλάμ, όταν η Μέση Ανατολή και η Βόρεια Αφρική καταλήφθηκαν από τους μουσουλμάνους- βεβαίως παρέμειναν ζωντανές και κάποιες χριστιανικές κοινότητες- κι όμως η καρδιά της Αυτοκρατορίας παρέμεινε χριστιανική ώς το 1453. Παραμένει το μεγάλο ερωτηματικό πώς αντιστάθηκε και επιβίωσε ο χριστιανισμός στην Ανατολική Μεσόγειο.