[ ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ ] Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο

Ακούγεται κάπως παράξενο. Μπορεί να υπάρξουν οφέλη μέσα από την οικονομική και όχι μόνο κρίση που βιώνουμε; Μήπως θα κερδίσουμε κάτι που έχουμε χάσει;

Απολαμβάνοντας ένα από αυτά τα εκτός περιγραφής όμορφα ηλιοβασιλέματα που μας προσφέρει ακόμα απλόχερα το αττικό τοπίο, το φιλοσόφησα λίγο και αναλογίστηκα παλιές έμμονες ιδέες και συζητήσεις γύρω από τις έννοιες «επίπεδο ζωής» (Standard of living) και τη σχέση της με την «ποιότητα ζωής» (Quality of live).

Και για να μη μακρηγορούμε και για να καταλάβουμε τις δύο αυτές έννοιες, θα καταφύγω σε μια κοινοτοπία που την ξεχνάμε συχνά. Αυτή είναι ότι ο άνθρωπος δεν ζητά μόνο να ζήσει αυτός και να επιζήσει το είδος του, αλλά αντίθετα να ζήσει σύμφωνα με την εικόνα, τα πρότυπα που έχει πλάσει αυτός για τον εαυτό του και το είδος του. Τo ομοίωμα που πλάθει ο άνθρωπος για τον εαυτό του και το οποίο επιδιώκει να φτάσει είναι πολύπλευρο: έχει τις κοινωνικές, αισθητικές, γνωστικές, συναισθηματικές και βέβαια τις υλικές πλευρές του. Αυτό το ομοίωμα διαφέρει από κοινωνία σε κοινωνία, από τόπο σε τόπο, από χρόνο σε χρόνο και φυσικά από άνθρωπο σε άνθρωπο. Έχοντας υπόψη τα παραπάνω, μπορούμε να διακρίνουμε τις διαφορές μεταξύ επιπέδου ζωής και της ποιότητας ζωής. Βασική προϋπόθεση του πρώτου είναι ότι η ύστατη αξία, το επιθυμητό πρότυπο είναι συγκεκριμένο, μετρήσιμο και ουσιαστικά είναι επέκταση της βιολογικής αυτοσυντήρησης όπου οι υλικές αξίες προέχουν.

Αντίθετα η βασική προϋπόθεση της ποιότητας ζωής είναι ότι δεν υπάρχει μια ύστατη αξία. Τα διάφορα επίπεδα ζωής μπορεί να συγκριθούν μεταξύ τους, π.χ. το αμερικανικό, αγγλικό, το νορβηγικό επίπεδο ζωής είναι ανώτερο θα λέγαμε από το ελληνικό, αφού όλοι οι μετρούμενοι δείκτες αυτό δείχνουν, άσχετα αν το ηλιοβασίλεμα που αναφέραμε προηγούμενα σπανίζει, δεν υπάρχει τώρα στη Νορβηγία.

Θα μου πείτε όμως ότι η αγοραστική δύναμη μιας κοινωνίας, π.χ. να αγοράσει παπούτσια prada, περιγράφει έμμεσα και την ποιότητα ζωής. Ορισμένων θα έλεγα, αφού αυτή η ποιότητα ζωής δεν είναι επιθυμητή από πάρα πολλούς, που δεν ζουν μόνο για τα Ρrada, ή για να βάλουν τζακούζι, με άτοκες δόσεις, παρ΄ όλη την πλύση εγκεφάλου από την καταναλωτική διαφήμιση. Oυσιαστικά και ακόμα πριν από την παγκοσμιοποίηση, όλες οι χώρες ζούσαν και ζουν με την αγωνία της ταχύρρυθμης ανάπτυξης, έχοντας αναγάγει και ταυτιστεί πλήρως με τον αμερικανικό υπερκαταναλωτικό πρότυπο, κυνηγώντας την άνοδο του επιπέδου ζωής και ξεχνώντας την ποιότητα της ζωής ή μάλλον θέλοντας να μετατρέψουν την κατανάλωση σε ποιότητα ζωής.

Οι οικονομολόγοι της ανάπτυξης μιμήθηκαν, πήραν την κληρονομία των φιλοσόφων του θετικισμού και το μεταμόρφωσαν σε δείκτες. Δείκτες σε όλα, το κυνήγημα του δείκτη έγινε τρόπος ζωής. Εγκατάλειψη κάθε άλλης αξίας. Σε αυτήν την πορεία πολλά στοιχεία της ποιότητας της ζωής χάθηκαν.

Φίλος που τόλμησα να αναπτύξω αυτές τις σκέψεις με κατακεραύνωσε και απλώς μου είπε: «Τίποτα από όλα αυτά τα περισπούδαστα, τίποτα δεν θα αλλάξει, απλώς θα γίνει αναθεώρηση των αγοραστικών μας αξιών και όχι των ηθικών». Τι να του πεις; Ίσως έχει δίκιο… Εγώ όμως πιστεύω ότι οι αυριανές μέρες δεν θα είναι όπως μέχρι σήμερα. Όλα θα αλλάξουν. Δεν έχουμε βέβαια «κατάρρευση του καπιταλισμού» σε έκταση και αντίστοιχη της κατάρρευσης του τότε «υπαρκτού σοσιαλισμού», αλλά οπωσδήποτε τέλος στην κοινωνία της αλόγιστης υπερκατανάλωσης μέσω δανεισμού. Όλα θα αλλάξουν και κυρίως το χρηματοπιστωτικό κύκλωμα και σε βάθος χρόνου η λεγομένη υπερκαταναλωτική κοινωνία και η ξέφρενη ανάπτυξη.

Πρακτικά, αν το δούμε με ένα παράδειγμα, η φούσκα του real estate έσκασε και έμμεσα, πιθανόν στο παρά πέντε, να γλιτώσαμε ή τουλάχιστον αναβλήθηκε η τσιμεντοποίηση κάθε παραλίας, βουνοπλαγιάς, νησιού, που μας επεφύλασσε το χωροταξικό του τουρισμού και όχι μόνο, για να προσγειωθούμε στα δικά μας.

Εκτός πια αν δεν βάζουμε με τίποτα μυαλό, ούτε και όταν βλέπουμε τη φούσκα, που έβαλε ταφόπλακα στην παγκοσμιοποίηση και στον αχαλίνωτο και ανεξέλεγκτο καπιταλισμό και παρ΄ όλα αυτά θέλουμε όλα να γίνουν τσιμέντο.

Έτσι «αναζητώντας τον χαμένο χρόνο», που δυστυχώς χάσαμε, ας είμαστε αισιόδοξοι ότι κάτι καλύτερο μπορεί να προκύψει από την κρίση για την ποιότητα της ζωής μας.

Ο Γιάννης Πατέλλης είναι οικονομολόγος- πολιτικός μηχανικός

ΔΕΝ ΕΧΟΥΜΕ

«κατάρρευση του καπιταλισμού» σε έκταση και αντίστοιχη της κατάρρευσης του τότε «υπαρκτού σοσιαλισμού», αλλά οπωσδήποτε τέλος στην κοινωνία της αλόγιστης υπερκατανάλωσης μέσω δανεισμού