[ ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ ] Οικονομικός νεοφιλελευθερισμός

Ταρακουνήθηκε ο κόσμος όλος· και ταρακουνήθηκε για τα καλά· θα είχαμε φτάσει στα όρια του πανικού, αν το τραπεζικό και χρηματιστηριακό μίνι κραχ διαρκούσε λίγο ακόμη. Ευτυχώς δεν φτάσαμε και φαίνεται ότι δεν θα φτάσουμε, σύντομα τουλάχιστον· γιατί κάτι τέτοιο θα σήμαινε κατάρρευση των αγορών και το τέλος των δεξιών κυβερνήσεων και πολιτικών, τουλάχιστον σε Ευρώπη και Αμερική.

Λανθασμένα μιλούν όλοι για οικονομική κρίση· η οικονομική κρίση δεν ήρθε ακόμη, αναμένεται. Και κυρίως αναμένεται, με τρόμο σε μερικές περιπτώσεις, το βάθος και η έκτασή της. Λανθασμένα επίσης μιλούν πολλοί, περισσότερο οι επαγγελματίες της ενημέρωσής μας για επάνοδο του Κέινς· πρόκειται όμως για επάνοδο μικρού τμήματος της κεϊνσιανής θεωρίας: η επέμβαση των κυβερνήσεων αποβλέπει στην αποφυγή κατάρρευσης όλου του τραπεζικού συστήματος και ανατροπής των χρηματοδοτικών σχέσεων· τα τεράστια – και ασύδοτα- κεφάλαια των χωρών του Κόλπου ασφαλώς είναι σε θέση να εξαγοράσουν πολλές από τις υπό κατάρρευση ευρωπαϊκές τράπεζες. Μια τέτοια εισβολή θα σήμαινε μερική ανατροπή των διεθνών σχέσεων· όχι μόνον των οικονομικών, εννοώ. Τα μέτρα λοιπόν δεν μπορούν να στηρίξουν, βραχυπρόθεσμα και μεσοπρόθεσμα, μια νέα πορεία ανάπτυξης, με νέους όρους, καθαρά καπιταλιστικούς· μπορούν μόνον να στηρίξουν έναν μερικό περιορισμό της ύφεσης, που είναι αναπόφευκτη και της συνακόλουθης ανεργίας σε ελεγχόμενα, μη ανατρεπτικά δηλαδή όρια. Δεν είναι μέτρα αναπτυξιακά· μερικώς μόνον και ελάχιστα περιορίζουν την ασυδοσία της νεοφιλελεύθερης αγοράς.

Αυτόν τον όρο, νεοφιλελευθερισμός, όλοι τον προφέρουμε, αμφιβάλλω όμως αν όλοι γνωρίζουμε τι είναι. Ο νεοφιλελευθερισμός είναι ένα οικονομικοκοινωνικό- και επέκεινα πολιτικό- σύστημα που βασίζεται στην απόλυτη ελευθερία της αγοράς· στην ανεξέλεγκτη αγορά ή, όπως αλλιώς λέγεται, στην αυτορρυθμιζόμενη αγορά· είναι ένα σύστημα που με βεβαιότητα καταλήγει σε ασυδοσία, σε αισχροκέρδεια, σε αυθαιρεσία, φυσικά σε άνοδο, σε ανεξέλεγκτη άνοδο, των τιμών και του πληθωρισμού, σε περιθωριοποίηση της κοινωνίας. Καταλήγει

ΤΕΛΙΚΑ Η ΣΗΜΕΡΙΝΗ

ανορθόδοξη, τουλάχιστον, συμπεριφορά των κεφαλαίων αποβλέπει στην κοινωνικά ανήθικη συσσώρευση πλούτου και στην εξουθένωση και τον εκμαυλισμό της κοινωνίας

σε βίαιη αναδιανομή του πλούτου υπέρ του πλούτου και σε παρεπόμενη διεύρυνση της κατηγορίας των φτωχών και εξαθλιωμένων. Υπάρχει μαζί μ΄ αυτά και κάτι άλλο: οδηγεί σε επικίνδυνη δυσμορφία του ίδιου του καπιταλιστικού συστήματος, σε μερική ακύρωση της αναπαραγωγής του. Όπως είναι γνωστό οικονομολόγος δεν είμαι, αλλά από νέος, λόγω των σπουδών μου στην Οικονομική Ιστορία, έμαθα τι είναι κεφάλαιο και πώς λειτουργεί· αργότερα το δίδασκα στους φοιτητές μου. Έμαθα λοιπόν ότι κεφάλαιο είναι ποσότητα χρήματος που επενδύεται στην παραγωγή και αναπαράγεται ως τέτοιο, ως κεφάλαιο δηλαδή. Αν αυτός ο ορισμός είναι επιτυχής, αν δηλαδή αποδίδει το κεντρικό χαρακτηριστικό του κεφαλαίου, αναρωτιέμαι το καταναλωτικό δάνειο, τα εορτοδάνεια και τόσα άλλα που χορηγούν οι τράπεζες είναι επένδυση στην παραγωγή; Και τα υπερκέρδη απ΄ αυτά τα δάνεια επενδύονται στην παραγωγή ή επενδύονται στη διεύρυνση των δανειακών κατηγοριών και στην αύξηση των λεγόμενων μπόνους των στελεχών κάθε τραπεζικού οργανισμού;

Αυτές οι αντιπαραγωγικές επενδύσεις του τραπεζικού κεφαλαίου μαζί με τις τεράστιες «επενδύσεις» στον πλουτισμό και την πολυτελή διαβίωση των στελεχών, που διαβάσαμε στον Τύπο, κυρίως για αμερικανικές τράπεζες που χρεοκόπησαν ή βρίσκονται στο κατώφλι της χρεοκοπίας, θέτουν ζήτημα λειτουργίας του ίδιου του τραπεζικού κεφαλαίου, τελικά του ίδιου του καπιταλισμού: η επένδυση των κερδών του κεφαλαίου στον πλουτισμό και στην πολυτελή διαβίωση δεν τα μετατρέπει σε κεφάλαιο· αυτή η «επένδυση» δεν αναπαράγει το κεφάλαιο· είναι δηλαδή αντικαπιταλιστική συμπεριφορά, δεν βοηθάει την ανάπτυξη και προκαλεί ύφεση και δυστυχία. Γνωρίζω, αντίθετα, ότι οι Έλληνες εφοπλιστές των αρχών του 19ου αιώνα, σε περίοδο βαθιάς κρίσης στις επιχειρηματικές δραστηριότητές τους, δεν επένδυαν τα συσσωρευμένα κέρδη τους σε αγορά κοσμημάτων και άλλων πολυτελών ειδών αλλά τα επένδυαν στην κατασκευή νέων καραβιών, τα οποία θα έμεναν, προσωρινά όπως πίστευαν, ανενεργά.

Θέλω να τελειώσω αυτό το σημείωμα με δυο λόγια για την αναδιανομή του πλούτου. Όταν προφέρουμε αυτόν τον όρο, εννοούμε, σχεδόν πάντοτε, αναδιανομή υπέρ των μικρών, των μεσαίων και των αδυνάτων της κοινωνίας. Τώρα, τα τελευταία χρόνια, συμβαίνει το ακριβώς αντίστροφο: ο πλούτος διογκούται και διευρύνεται. Στην αντίθετη κατεύθυνση, επίσης η φτώχεια- και η ανεργία- διογκούται και διευρύνεται. Τελικά η σημερινή ανορθόδοξη, τουλάχιστον, συμπεριφορά των κεφαλαίων αποβλέπει στην κοινωνικά ανήθικη συσσώρευση πλούτου και στην εξουθένωση και τον εκμαυλισμό της κοινωνίας.

Ο Βασίλης Κρεμμυδάς είναι ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών