Υπάρχουμε – Συνυπάρχουμε: Χαμένοι στη μετάφραση του Καυκάσου

Αγαπητέ «Υπάρχουμε. Συνυπάρχουμε;». Με θλίψη παρακολουθώ τα γεγονότα στον Καύκασο, όπου επί χρόνια ταξίδευα για επιτόπια έρευνα. Τώρα που γράφω μού έρχεται στον νου ένα χαρακτηριστικό γεωργιανό τραπέζι. Αποτελείται από πολλά μικρά πιατάκια με διαφορετικά εδέσματα υψηλής αισθητικής και γευστικής απόλαυσης. «Τα βάζουμε όλα στο τραπέζι μας», μου είχε πει η Νατέλα, «γιατί ο Καύκασος είναι όλες αυτές οι διαφορετικές γεύσεις στο ίδιο τραπέζι, στην ίδια γη».

Τη Νατέλα τη γνώρισα στην Τσάλκα, την τελευταία «ελληνική πόλη στη Γεωργία», όπως την αποκαλούν οι ελληνικής καταγωγής κάτοικοί της, αν και πολλοί Έλληνες θα είχαν άλλη άποψη, αφού οι ελληνικοί πληθυσμοί της Τσάλκας είναι τουρκόφωνοι. Όμως ο Καύκασος είναι γεμάτος παραδοξότητες για τη συχνά δυϊστική λογική των Ευρωπαίων. Η Τσάλκα βρίσκεται στην περιοχή της Κβέμο Κάρτλι (Κάτω Κάρτλι) στη Νοτιοανατολική Γεωργία, λίγες ώρες από την Τιφλίδα, σε υψόμετρο περίπου 1.500 από την επιφάνεια της θάλασσας. Δημογραφικά είναι ένα μωσαϊκό εθνοτήτων (Αρμένιοι, Έλληνες, Γεωργιανοί και Αζέροι). Οι περισσότεροι κάτοικοι είναι τρίγλωσσοι ή τετράγλωσσοι και τα ρωσικά εξακολουθούν να παίζουν τον ρόλο της lingua franca. Οι μεικτοί γάμοι, ειδικά μεταξύ των χριστιανικών ομάδων, ήταν ο κανόνας.

Η Νατέλα είναι ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα. Γεννημένη σε ελληνική τουρκόφωνη οικογένεια που έφτασε στην Τσάλκα από τον Ανατολικό Πόντο, σπούδασε στη Ρωσία, δούλεψε ως δασκάλα σε σχολεία της περιοχής, όπου και παντρεύτηκε έναν αρμένικης καταγωγής Γεωργιανό. Παραμένει περήφανη για την οικογενειακή της ιστορία, αλλά φοβάται. «Ο κόσμος φεύγει, δεν μπορεί να ζήσει εδώ και φοβάται, αφού οι ξένοι που ήρθαν τελευταία, καλοβλέπουν τα σπίτια μας». Οι «ξένοι» στα λόγια της Νατέλας είναι οι Γεωργιανοί που φθάνουν κυρίως από την Αζαρία (Νοτιοδυτική Γεωργία) εξαιτίας οικονομικών και οικολογικών προβλημάτων. Μια τέτοια «ξένη», η Ιρένε, βοήθησε τη Νατέλα το πρωί στη δημαρχία. Τότε τη ρώτησα αν θεωρεί την Ιρένε ξένη. «Όχι φυσικά!», μου είπε με ένταση. «Η Ιρένε γεννήθηκε εδώ. Έχει τα χούγια μας, μιλάει τη γλώσσα μας (τούρκικα)». Όπως είπα, τίποτα δεν αντέχει στη διπολική λογική των απόλυτων αντιθέσεων στον Καύκασο, όπου για να επιβιώσεις πρέπει να συνεργαστείς.

Η Νατέλα την αγαπάει αυτή τη γη. «Όταν οι γονείς μας φτάσανε εδώ, μόνο κρύο και χιόνι υπήρχε. Άλλωστε γι΄ αυτό τον λόγο οι αρχές τούς εγκατέστησαν εδώ στην Τσάλκα, στην εξορία. Γιατί Τσάλκα σημαίνει χωριστά, μόνος, δηλαδή εξορία». Αυτή η μετάφραση με μπέρδεψε. Οι γεωργιανές πηγές αναφέρουν την Τσάλκα ως έναν επίγειο παράδεισο από άποψη φυσικού κάλλους, χλωρίδας και πανίδας. Όπως μου είχε πει ένας καθηγητής στην Τιφλίδα, η λέξη Τσάλκα σημαίνει εξαίσιος κήπος. Όταν του είπα για την ερμηνεία που δίνουν οι Έλληνες της περιοχής, γέλασε και απέδωσε την παρανόηση στην ελλιπή γνώση των γεωργιανών, τα οποία είναι μια ιδιαίτερα απαιτητική γλώσσα. Φτάνει όμως αυτή η γλωσσολογική επεξήγηση για την κατανόηση αυτής της «παρεξήγησης»; Μάλλον όχι. Η συνύπαρξη αυτής της πανσπερμίας λαών στον Καύκασο δεν σημαίνει και ίδια ιστορική εμπειρία, ίδιες μνήμες, τραγωδίες ή οράματα για το μέλλον. Ο παράδεισος του ενός συχνά γίνεται κόλαση για τον άλλον, ο ξένος μετατρέπεται σε γείτονα και ο φίλος σε εχθρό, αρκεί κάποιος να ανάψει τη σπίθα, να δει τη διαφορετικότητα ως αντίθεση. Η ποίηση όμως του Καυκάσου παραμένει ο ιδιότυπος σουρεαλισμός του, που συχνά γίνεται μάθημα ανθρωπισμού. «Τι σημαίνει Τσάλκα παππού;» ρώτησα τον παππού της Νατέλας. «Δεν ξέρω παιδί μου. Για μένα Τσάλκα σημαίνει Ελλάδα» μου απάντησε με σιγουριά στα τούρκικα, ατενίζοντας τις κορφές των βουνών.

Ευχαριστώ για τη φιλοξενία, Έλενα Σιδέρη elasideri@gmail. com» ΥΓ: Η Έλενα Σιδέρη διδάσκει Κοινωνική Ανθρωπολογία στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας.

LΙΝΚ:

www.gkapllani.com