«Η ελληνική ταυτότητα με θωράκισε στην ουτοπία»

«Είμαι παιδί του πυρηνικού μανιταριού» λέει ο Ελληνοαμερικανός συγγραφέας και πανεπιστημιακός Ζήσης Παπανικόλας που μιλάει για τον φόβο που γέννησε την ουτοπία και την ασφάλεια της ελληνικής καταγωγής
«Η γενιά μου μεγάλωσε στις ΗΠΑ με τον διαρκή φόβο μιας επερχόμενης καταστροφής» λέει ο Ελληνοαμερικανός πανεπιστημιακός Ζήσης Παπανικόλας (Ζesse Ρapanikolas). «Στο σχολείο γίνονταν συνεχώς ασκήσεις ετοιμότητας και μπαίναμε κάτω από τα θρανία. Μετά, όμως, συνειδητοποιήσαμε ότι όλα αυτά ήταν αστεία, γιατί ο αληθινός φόβος που σκίαζε τη μεταπολεμική ζωή ήταν ο πυρηνικός πόλεμος. Και από αυτόν δεν γλίτωνες σκύβοντας κάτω από το θρανίο».

Έλληνας τρίτης γενιάς, ο Ζήσης Παπανικόλας έμαθε ελάχιστα ελληνικά, παρά το γεγονός ότι και οι τέσσερις παππούδες και γιαγιάδες ήταν Έλληνες- από Αρκαδία, Ρούμελη, Θεσσαλονίκη. Μητέρα του, η εξαιρετική Έλεν Παπανικόλα, πεζογράφος και ιστορικός, της οποίας το έργο έγινε σημείο αναφοράς στην ιστοριογραφία της ελληνικής μετανάστευσης στις ΗΠΑ.

Στην πραγματικότητα, ο Ζήσης Παπανικόλας ξέρει περισσότερα ελληνικά από τα λίγα που υποστηρίζει ότι ξέρει. Συνέχισε κι εκείνος την πορεία που χάραξε η Έλεν Παπανικόλα, έγινε συγγραφέας και πανεπιστημιακός: διδάσκει ανθρωπιστικές σπουδές και δημιουργική γραφή στο Ινστιτούτο Τεχνών του Σαν Φρανσίσκο ενώ το βιβλίο του, «Αμοιρολόιτος: ο Λούις Τίκας και η σφαγή στο Λάντλοου», ανέδειξε μία κρυφή πτυχή του εργατικού αγώνα στα ορυχεία του Κολοράντο το 1914 και την εν ψυχρώ δολοφονία του Ρεθύμνιου ηγέτη του αγώνα αυτού, Λούις Τίκας.

«Είμαι κι εγώ παιδί του πυρηνικού μανιταριού» λέει. «Από την εποχή που ο Μακάρθι έψαχνε για κομμουνιστές κάτω από τα κρεβάτια και που είχε εγκατασταθεί ο φόβος για την ατομική βόμβα και ο φόβος για τον Άλλο, με άλλα λόγια η ξενοφοβία. Τότε βλέπαμε τους μαύρους να διεκδικούν την ισότητα σιωπηλά, με όργανο το ίδιο τους το σώμα: κάθονταν στις μπροστινές θέσεις λεωφορείων ενώ απαγορευόταν, πήγαιναν σε εκλογικά κέντρα να ψηφίσουν ενώ απαγορευόταν, ζητούσαν να μην πηγαίνουν σε χωριστά σχολεία. Μέσα σε αυτό το κλίμα της ανασφάλειας και της υποκρισίας γεννήθηκαν τα κινήματα της ουτοπίας».

Γι΄ αυτά τα καλιφορνέζικα κινήματα της ουτοπίας βρέθηκε στην Αθήνα. Θα πάρει μέρος στο διεθνές συνέδριο που οργανώνει το περιοδικό «Ιστορείν» μέχρι το Σάββατο. Και θα μιλήσει το Σάββατο με θέμα «Ουτοπίες του Ψυχρού Πολέμου: οι ουτοπικές κοινότητες της δεκαετίας του ΄60 στην Καλιφόρνια».

«Η γενιά του πολέμου κάλυψε τα τραύματα και τα άγχη της με τηλεόραση, μαρτίνι και ηρεμιστι κά. Τα παιδιά τους έγιναν και αυτά φορείς του τραύματος. Με τις ουτοπικές κοινότητες που δημιούργησαν, προσπάθησαν να προεκτείνουν τις δυνατότητες της ζωής τους» εξηγεί.

Όπως και σήμερα, ώς έναν βαθμό, ο φόβος που καλλιεργούσαν οι κυβερνήσεις δεν ήταν δικαιολογημένος, υποστηρίζει. «Απλώς και τα δύο συστήματα, ενώ ήταν κλειστά, χρειάζονταν εχθρούς. Αυτό υπάρχει και σήμερα. Ο φόβος, ξέρετε, είναι χρήσιμος. Αντίθετα ο πόλεμος στο Ιράκ αποδείχθηκε άχρηστος».

Ο ίδιος, πάντως, δεν συμμετείχε σε ουτοπιστικές κοινότητες. «Μετείχα μόνο στο αντιπολεμικό κίνημα την εποχή του Βιετνάμ. Οι ουτοπίες δεν με ενδιέφεραν και πιστεύω ότι αυτό συνέβαινε επειδή δεν ένιωθα την ίδια ανασφάλεια με άλλους. Η ελληνική καταγωγή μου και η συμμετοχή μου στη δυναμική ελληνική κοινότητα με θωράκισαν απέναντι στην ουτοπία. Οι Έλληνες ήταν συχνά πολύ συντηρητικοί, ήταν όμως ταυτόχρονα πιο εκδηλωτικοί και ανοιχτοί από τους άλλους Αμερικανούς».

Οι συμπατριώτες μας, λέει ο Ζήσης Παπανικόλας, υπήρξαν πολύ δυνατοί. «Περιπτώσεις όπως η ελληνική δείχνουν ότι το περίφημο “melting pot”, η θεωρία δηλαδή ότι οι ΗΠΑ είναι ένα μεγάλο χωνευτήρι, είναι και λίγο μύθος. Βέβαια οι Έλληνες έχασαν τη μάχη της γλώσσας. Αλλά κρατούν ακόμη δυνατή μέσα τους την αίσθηση της προέλευσής τους. Το γεγονός ότι σημείο αναφοράς γι΄ αυτούς ήταν πάντα η Εκκλησία, υπήρξε και καλό και κακό. Καλό γιατί διατήρησε τους δεσμούς, κακό γιατί εμπόδισε την ανάπτυξη άλλων κοινών πολιτιστικών αναφορών. Σε ό,τι με αφορά, τα συναισθήματά μου απέναντι στην Εκκλησία της Αμερικής έγιναν αρνητικά επί χούντας. Η Ελληνική Εκκλησία δεν έκανε τίποτα για να προπαγανδίσει το αίτημα της δημοκρατίας. Συχνά, μάλιστα, έκανε το αντίθετο».

ΙΝFΟ

Στα ελληνικά κυκλοφορεί το βιβλίο του Ζήση Παπανικολάου «Αμοιρολόιτος», μτφ. Πελαγία Μαρκέτου, Εκδ. Κατάρτι, σελ. 404, τιμή: 25 ευρώ. Συνέδριο «Τα χρόνια της ουτοπίας» στο Πανεπιστήμιο Αθηνών: στις 17.15
προβολή της ταινίας «Ο Μιλού τον Μάη» και συζήτηση με θέμα «Κινηματογράφος και 1968».

Ο Ομπάμα και οι βετεράνοι της ήττας

«Ο Ομπάμα είναι ασυνήθιστη περίπτωση» λέει ο Ζήσης Παπανικόλας. «Με μια χαρισματική λευκή μητέρα και έναν μουσουλμάνο μαύρο πατέρα που δεν είναι Αφροαμερικανός. Δεν πιστεύω ότι αν εκλεγεί πρόεδρος θα φέρει ιδιαίτερα μεγάλες αλλαγές. Αλλά αν σκεφτείς πώς μεταχειριζόταν τους μαύρους η Αμερική πριν από μερικές μόνο δεκαετίες, δεν μπορεί παρά να πρόκειται για αξιοσημείωτη πρόοδο. Σε κάθε περίπτωση, θα είναι καλύτερα από τον ΜακΚέιν που, αν εκλεγεί, θα συνεχίσει την καταστροφική πολιτική Μπους. Δεν το λέω επειδή είναι συντηρητικός. Φοβάμαι ότι συχνά οι βετεράνοι μιας ήττας έχουν δυσκολία να διαπραγματευθούν. Και ο κόσμος σήμερα χρειάζεται διαπραγμάτευση».