[ Πρόσωπα ] Για έναν ξεχασμένο ήρωα

Η Μάρτα Ζάγιτς ήταν 12 χρόνων εκείνο το πρωινό πριν από 39 χρόνια, όταν τρεις φοιτητές από την Πράγα έφτασαν στο σπίτι της οικογένειάς της, στο Βίτκοφ της Βορειοανατολικής Τσεχίας, για να φέρουν το φρικτό νέο.

«Μίλησαν με τη μαμά μου στην κουζίνα και τους άκουγα πίσω από την πόρτα», αφηγείται. «Ο αδελφός μου, ο Γιαν, ήταν νεκρός».

Η χρονιά ήταν το 1969. Τον προηγούμενο Αύγουστο τα σοβιετικά στρατεύματα είχαν συντρίψει την Άνοιξη της Πράγας, τη σύντομη εποχή των δημοκρατικών μεταρρυθμίσεων και των πολιτικών ελευθεριών που είχε φέρει μια νέα γενιά αξιωματούχων του Κομμουνιστικού Κόμματος με επικεφαλής τον Αλεξάντρ Ντούμπτσεκ. Στο Βίτκοφ, οι νέες ιδέες είχαν κερδίσει τον 18χρονο Γιαν που ακόμη φοιτούσε στο λύκειο. «Ήταν τότε ένα ζωηρό παιδί» που έπαιζε κιθάρα και λάτρευε την εξοχή, θυμάται η 51χρονη σήμερα αδελφή του. «Μετά τον Αύγουστο όμως, ο Γιαν ξαφνικά μεγάλωσε. Άρχισε να διαβάζει βιβλία που δεν είχαμε ποτέ στο σπίτι μας», λέει στον απεσταλμένο του Γερμανικού Πρακτορείου. Αισθανόταν πως οι υποστηρικτές του «σοσιαλισμού με ανθρώπινο πρόσωπο» είχαν παραιτηθεί πολύ γρήγορα. Και δεν ήταν ο μόνος. Ο 20χρονος φοιτητής Γιαν Πάλαχ έγινε το πρώτο (και το γνωστότερο σήμερα) σύμβολο των ελπίδων που συνετρίβησαν, όταν αυτοπυρπολήθηκε στην πλατεία Βεντσεσλάς, στις 19 Ιανουαρίου 1969, διαμαρτυρόμενος για τη σοβιετική κατοχή της χώρας του.

Ο Γιαν Ζάγιτς ακολούθησε το παράδειγμα του Πάλαχ στις 25 Φεβρουαρίου, ανήμερα της 21ης επετείου από την άνοδο των κομμουνιστών στην εξουσία, το 1948. «Πίστευε πως έπειτα από άλλη μια τέτοια φρικτή πράξη, ο κόσμος θα κινητοποιούνταν. Όμως δεν έγινε τίποτε», λέει η Μάρτα. «Δεν έπρεπε να το κάνει», συμφωνεί και ο μεγαλύτερος αδελφός της, ο 60χρονος Γιάροσλαβ Ζάγιτς. «Ήμουν σχεδόν σίγουρος ότι το καθεστώς δεν επρόκειτο να συγκινηθεί… Αν το ξέραμε, θα κάναμε ό,τι μπορούσαμε για να τον σταματήσουμε… Χαράμισε τη ζωή του».

Μετά ήρθαν τα αντίποινα. Η μητέρα του Γιαν Ζάγιτς, που ήταν εκπαιδευτικός, δεν μπόρεσε να διδάξει ξανά και στη Μάρτα απαγορεύτηκε να σπουδάσει Ιατρική. Στις επετείους, η αστυνομία απέκλειε το Βίτκοφ ώστε να μην μπορέσουν διαφωνούντες να επισκεφθούν τον τάφο του Ζάγιτς. Πέρασαν δύο δεκαετίες για να τιμηθεί ο Πάλαχ, το 1989 στην πλατεία Βεντσεσλάς, από χιλιάδες νέους, πριν ακόμη ξεσπάσει η Βελούδινη Επανάσταση. Άλλες δύο δεκαετίες μετά, στην Οστράβα όπου ζουν τώρα τα αδέλφια του Ζάγιτς, οι νέοι δεν έχουν ιδέα για τους ήρωες του 1968. «Δεν ξέρω καλά ιστορία», λέει μια νεαρή στον απεσταλμένο του Γερμανικού Πρακτορείου. «Εγώ δεν θα το είχα κάνει, ούτε καν τότε, αγαπώ τη ζωή», λέει ένας 22χρονος φοιτητής των Οικονομικών, ο οποίος δηλώνει πως δεν είχε ιδέα για τον Γιαν Ζάγιτς.