Υποψήφιος Λογοτεχνία

Κ. Καρυωτάκης «Μικρή Ασυμφωνία Εις Α Μείζον»
Προτείνοντας μια επανεκτίμηση της θέσης και του ρόλου του ποιητή στην κοινωνία, ο Καρυωτάκης δεν θεωρεί τον εαυτό του ρομαντικό, ιδεαλιστή ποιητή-ένα λεπταίσθητο άνθος- αλλά έναν άδοξο στιχουργό, όπως φαίνεται στη Μπαλάντα στους άδοξους ποιητές των αιώνων που ακολουθεί. Υπάρχει τελικά σ΄ αυτά τα ποιήματα μια ειρωνική ουδετερότητα και είναι αυτή η λανθάνουσα και διακριτική ειρωνεία της δεύτερης συλλογής που εξωτερικεύεται σατιρικά στα Ελεγεία και Σάτιρες και εξηγεί τα υποτιθέμενα άλματα στην ποίηση του.

Αν και στα νεανικά του ποιήματα ο Καρυωτάκης επιδεικνύει απόλυτη συμμόρφωση στα ιδανικά της θρησκείας και της πατρίδας, στα μεταγενέστερά του αμφισβητεί την ηγεμονικότητα του ποιητή. Δεν τον θέλει άκριτο και επηρμένο υμνητή αλλά αμείλικτο κριτή και γι΄ αυτό άλλωστε δεν ανακηρύχθηκε ποτέ εθνικός ποιητής. Αυτό όμως το στοιχείο τον τοποθετεί στους πρωτοποριακούς ποιητές που αρνούνται την εξουσία κάθε αισθητικής σύμβασης, κοινωνικής αξίας ή πολιτικής ιδεολογίας που μπορεί να περιορίσει τη δημιουργική τους ελευθερία. Αυτή την αναρχική διάθεση αυτο-απελευθέρωσης, ο Καρυωτάκης την εκφράζει στις Στροφές επιγραμματικά. Απ΄ όλα θέλω ελεύτερος να πλέω στα χάη τον κόσμου. Η έννοια της αυτο-απελευθέρωσης-αισθητικής, προσωπικής και πολιτικής- είναι και η γενεσιουργός αρχή του εκάστοτε πρωτοποριακού έργου αλλά και ο σκοπός για τον οποίο το έργο μάχεται. Στα πλαίσια αυτής της απελευθέρωσης έγκειται και η κριτική της αυτάρεσκης πόζας των ποιητών και ο επαναπροσδιορισμός του κοινωνικού τους ρόλου, που στην περίπτωση του Καρυωτάκη αποκαλύπτει μια ασυνήθιστη αυτοεπίγνωση, ιδιαίτερα στη σάτιρα Μικρή ασυμφωνία εις Α μείζον.

“Α! κύριε, κύριε Μαλακάση, ποιος θα βρεθεί να μας δικάσει, μικρόν εμέ κι εσάς μεγάλο, ίδια τον ένα και τον άλλο;

Τέτοια αυτοαναφορικοτητα ήταν πράγματι πρωτόγνωρη στην ελληνική ποίηση, με εξαίρεση ίσως τον Καβάφη αλλά όχι σε σχέση με τον Παλαμά που στα Σατιρικά Γυμνάσματα εξακολουθεί να βλέπει τον ποιητή ως εθνικό κήνσορα και διδάχο.

Αν και η ποίηση του Καρυωτάκη δίνει την εντύπωση ότι πάσχει από κάποια μελαγχολική ενδοστρέφεια, εντούτοις σε αρκετά ποιήματα όπως Όλοι μαζί, Σταδιοδρομία, Μικρή ασυμφωνία εις Α μείζον, θίγεται το θέμα της σχέσης του ποιητή με την κοινωνία. Και σε άλλα ποιήματα το ίδιο θέμα τίθεται έμμεσα αλλά καίρια. Συγκεκριμένα στο Εις Ανδρέαν Κάλβον παρωδεί τον ρητορικό έπαινο και την εθνική κομπορρημοσύνη των ποιητών, ( κράτει λοιπόν,ω γέροντα, την επιτύμβιον πλάκα.

Το πεπαλαιωμένον σου Τραγούδι κράτει. Φύγε, Παραίτησόν μας. ), ενώ στο Εμβατήριο πένθιμο και κατακόρυφο διακωμωδεί τη ρομαντική αντίληψη της αυτοκτονίας ως καλλιτεχνικού επιτεύγματος, ομολογώντας παρενθετικά:

(Ταπεινή τέχνη χωρίς ύφος, πόσο αργά δέχομαι το δίδαγμα σου!) Όπως κάθε πρωτοποριακός ποιητής, ο Καρυωτάκης φιλοδοξεί να μεταμορφώσει τον κοινωνικό ρόλο της ποίησης προσδίδοντας της βαθμιαία μια ζωτική ενεργητικότητα που δεν μπορεί να εκτιμηθεί με αισθητικά κριτήρια. Εξάλλου δεν εξιδανικεύει τη λογοτεχνία ούτε τον ενδιαφέρει η εκφραστική πρωτοτυπία εφόσον ενσωματώνει τις μεταφράσεις του στις ποιητικές του συλλογές και οικειοποιείται ανενδοίαστα τις πηγές του.Κρίνοντας την ποίηση με βάση τη σατιρική της δραστικότητα και την κοινωνική της απήχηση, ο Καρυωτάκης βάλλει έμμεσα εναντίον της παραδοσιακής αισθητικής και του θεσμού της λογοτεχνίας και ένας τέτοιος συλλογισμός μας αναγκάζει αναπόφευκτα να επαναπροσδιορίσουμε ακριβέστερα τον γενικότερο στόχο της σάτιρας του. Δημ. Τζιόβας, «η ποίηση του Καρυωτάκη ως πρόκληση στο μοντερνισμό», ΔΙΑΒΑΖΩ, τ.157, 17/12/1986 Τα ρήγματα που ο Καρυωτάκης έφερε στο ποιητικό κατεστημένο της εποχής του ήταν πολλαπλά. Κι αυτό, κι αν ακόμα δεν γινόταν συνειδητά, μια και, όπως καταδείχθηκε ως τώρα, συνιστούσε για τον ποιητή μια βαθιά βιωματική κατάσταση, ταυτίζοντας την ποίηση του με τον «πόνο του Ανθρώπου και των Πραμάτων», ωστόσο η απέχθεια του προς την αποδεκτή σύμβαση της ποιητικής ατμοσφαίρας εκδηλωνόταν με κάθε τρόπο. Και η ποιητική αντίθεση του προς αυτήν εκφράστηκε με τη σάτιρα του «Όλοι μαζί », όπου δίνει την εικόνα αυτής της συμβατικότητας μ΄ έναν τρόπο καίριο και οριστικό-και, βέβαια, η χρησιμοποίηση του πρώτου πληθυντικού προσώπου, έτσι που ο ποιητής να περιλαμβάνει και τον εαυτό του μέσα στο «συρφετό», επιτείνει την ειρωνεία και το σαρκασμό.Οι «ποιητές» έχουν ως σκοπό της ζωής τους την κατασκευή μιας εξωτερικής μορφής στην ποίηση, χωρίς ουσιαστικά αντικρίσματα, όπως απαιτούσαν οι καιροί, τραμπαλίζονταν ανάμεσα και πάνω σε ηχηρές λέξεις, που δεν ανταποκρίνονταν στα αισθήματα τους-η καρδιά τους χαρακτηρίζεται «χάρτινη»- η δημοσίευση των ποιημάτων τους αποτελούσε ένα είδος αυτοκαθιέρωσης και πάνω σ΄ αυτήν εξέτρεφαν τη ματαιοδοξία τους. Τους διέκρινε μια εξεζητημένη εμφάνιση και μια ακατάδεχτη στάση απέναντι στους «καλούς ανθρώπους», τους απλοϊκούς και τους ανυποψίαστους, τους ανώνυμους πολίτες, που, φυσικά, δεν είχαν καμιά επικοινωνία με την ποίηση και καμιά μέθεξη στην ποιητική ή όποια άλλη «αγωνία», και είναι παντελώς ξένοι προς τον πνευματικό χώρο, όπου κινούνται τα ποιήματα. Προεκτείνοντας κανείς αυτή την ιδέα στην κοινωνική της διάσταση, θα μπορούσε να φτάσει στο συμπέρασμα ότι η εικόνα του ποιητή που είχε-και έχει εν μέρει- ο πολύς λαός, βλέποντας τον με κάποια συγκαταβατική ειρωνεία και θεωρώντας τον λίγο «λοξό», είναι αποτέλεσμα αυτής της ανειλικρίνειας και του αριστοκρατισμού.

Για να ξαναγυρίσουμε στο ποίημα, οι «ποιητές» θεωρούν τον εαυτό τους ένα μοναδικό είδος πάνω στη γη και, φυσικά, είναι οι μόνοι που επικοινωνούν με τα πλάσματα του θεού και γι΄ αυτό δεν πατούν πάνω σε τούτη τη γη, την ταλαιπωρημένη και μουντζουρωμένη από την ασκήμια και τη λάσπη της πραγματικότητας, αλλά ανεβαίνουν «στ ΄ άστρα τ΄ ουρανού». Οι «ποιητές», τέλος, αντί να κοιτάξουν την αιτία της αποτυχίας τους στην ίδια την αναξιότητά τους, την αποδίδουν σε στοιχεία εξωτερικά-το «γνώθι σαυτόν» είναι πολύ δύσκολη κατόρθωση κι ένα περισσότερο από κείνους που άγγιξαν, έστω και φευγαλέα και απατηλά, μια πρόσκαιρην αιωνιότητα φήμης.

Αν το ποίημα «Όλοι μαζί » σατιρίζει μια ποίηση συμβατική και ανειλικρινή, και δίνει τις νύξεις για τη συγκρότηση μιας ποιητικής σε καιρούς που μια εσκεμμένη «αφέλεια» δεν έκανε λόγο για την ποίηση μέσω των ποιημάτων, ο Καρυωτάκης προχώρησε ακόμα περισσότερο στη χλεύη αυτού του ποιητικού κατεστημένου. Στη γνωστή σάτιρα του «Μικρή ασυμφωνία εις Α μείζον», στόχος είναι ο Μαλακάσης, ο καθαυτό συμβατικός ποιητής και εκπρόσωπος τυπικός αυτής της ασυνέπειας, όπου η ποίηση του δεν στοιχειοθετεί μια στάση ζωής, αλλά τρέφεται με αλλότρια νεφελώματα μιας μεταφυσικής θλίψης και μιας «εκτός κόσμου» μελαγχολίας. Έμμεσα ο Καρυωτάκης σατιρίζει στο πρόσωπο του Μαλακάση όλη αυτή την ποίηση, που είναι πραγματικά μια «ασυμφωνία» προς τη δική του ποιητική κατόρθωση, ηθική και συνεπεία, και με τρόπο μοναδικό διαγράφει τα στοιχεία εκείνα που συνιστούσαν αυτή την ασυνέπεια; τους τρόπους, το παράστημα, το θελκτικό μειδίαμα, το μονόκλ, την υπεροψία, την αριστοκρατική προτίμηση, ολ΄ αυτά, σηματοδοτούν έναν κόσμο που δεν έχει καμιά σχέση με το περιεχόμενο μιας ποίησης που θέλει να παρουσιάζεται τραγική ή δραματική, που εκτρέφεται με τη σκηνοθετημένη λύπη και την εφευρημένη αδικία, με μιαν αγωνία που δεν είχε αντικρίσματα, μια και ο Μαλακάσης ήταν ήδη καθιερωμένος ποιητής, μέσα σε κείνα τα πλαίσια του κοινωνικού περίγυρου, που η σάτιρα του Καρυωτάκη αντιπαραθέτει στη δική του αναξιότητα και ασημαντότητα. Όπως στο προηγούμενο ποίημα, η χρήση του πρώτου πληθυντικού προσώπου επιτείνει τα σατιρικά στοιχεία, αφού ο λόγος είναι για ένα σύνολο ποιητών, έτσι κι εδώ, η χρήση του πρώτου ενικού προσώπου αντιθέτει στο τεντωμένο σκοινί της ειρωνείας και του σαρκασμού τους δυο κόσμους, αφού πρόκειται για ένα πρόσωπο και μάλιστα επώνυμο. Οι στόχοι και στο ένα ποίημα και στο άλλο είναι κοινοί: η εμφάνιση, το παράστημα, ο αριστοκρατισμός, η καθιέρωση. Ωστόσο η ερώτηση που τίθεται στην αρχή του ποιήματος και επαναλαμβάνεται καίρια παραλλαγμένη στο τέλος, δείχνει πως ο Καρυωτάκης είχε συναίσθηση της υπεροχής της δικής του ποίησης -όσο και αν η εποχή του τον αγνόησε, πιστεύω πως στο βάθος της θησαυρισμένης του πικρίας είχε τη βεβαιότητα πως η ποίηση του θα επιζήσει. Το φως των πραγμάτων, που η ποιητική του εκφραστική ανέδειξε, ήταν ένα επαρκές έρεισμα για να ταξιδέψει χωρίς να ναυαγήσει στο πέλαγο του χρόνου. Αν, όπως λέει ο Κάλβος, «ευρίσκεται/ μετά τον θάνατον [μας]/ γλυκυτέρα ζωή», ασφαλώς ο Καρυωτάκης θα γελά με το πικρό του χαμόγελο προς τον ομότεχνο του, που ενόσω ζούσε είχε περιβληθεί με τόση φήμη.

Κ. Χωρεάνθης, «ο καθωσπρεπισμός της ποίησης και ο Καρυωτάκης», ό.π.

ΤΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΠΙΜΕΛΗΘΗΚΕ ΤΟ ΦΙΛΟΛΟΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΤΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΥ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΥ ΟΡΜΗ- ΠΑΤΡΑ