Με ηλεκτρόδια καταπολεμούν το Αλτσχάιμερ

Άλλο ένα από τα χιλιάδες μυστικά του εγκεφάλου ξεκλείδωσαν επιστήμονες στον Καναδά. Οι ερευνητές ανακάλυψαν τυχαία τον τρόπο με τον οποίο μπορεί να αποκατασταθεί η μνήμη, ενεργοποιώντας με ηλεκτρόδια περιοχή βαθιά στον εγκέφαλο. Η νέα μέθοδος εφαρμόζεται πειραματικά σε ασθενείς με Αλτσχάιμερ και ήδη τα πρώτα αποτελέσματα είναι ενθαρρυντικά.

Οι ειδικοί προσπαθούσαν να θεραπεύσουν χειρουργικά έναν παχύσαρκο 50χρονο άνδρα, με τη μέθοδο της εγκεφαλικής διέγερσης, με την εμφύτευση ηλεκτροδίων στον υποθάλαμο. Η προσπάθειά τους απέτυχε, όσον αφορά τη θεραπεία της παχυσαρκίας. Όμως στη διάρκεια της επέμβασης επανήλθαν στον ασθενή μνήμες από το μακρινό παρελθόν του, 30 χρόνια πριν… Οι επιστήμονες αιφνιδιάστηκαν: είχαν βρεθεί αντιμέτωποι με μια σπάνια στιγμή εύνοιας της τύχης που θα μπορούσε να οδηγήσει ακόμη και στην αποκατάσταση της μνήμης στους ασθενείς που πάσχουν από την εκφυλιστική νόσο Αλτσχάιμερ.

Με ηλεκτρόδια ξυπνούν τη μνήμη

Eλπίδες για την αντιμετώπιση των προβλημάτων μνήμης που παρουσιάζουν οι ασθενείς με Αλτσχάιμερ δημιουργεί η χειρουργική μέθοδος διέγερσης περιοχών βαθιά στον εγκέφαλο με ηλεκτρόδια. Η συγκεκριμένη μέθοδος εφαρμόστηκε πειραματικά σε 50χρονο για την αντιμετώπιση της παχυσαρκίας, ωστόσο οι επιστήμονες πιστεύουν πως τυχαία ανακάλυψαν τον τρόπο με τον οποίο μπορεί να αποκατασταθεί η μνήμη. Οι επιστήμονες προσπάθησαν να διεγείρουν με τη χρήση ηλεκτροδίων περιοχές βαθιά στον εγκέφαλο του 50χρονου ασθενούς που έπασχε από παχυσαρκία. Ο άνδρας όμως, αντί να χάσει την όρεξή του, είχε μια εμπειρία που έκανε τους ειδικούς να πιστέψουν πως ίσως κατάφεραν να ξεκλειδώσουν τα μυστικά της διαδικασίας επαναφοράς της μνήμης: θυμήθηκε με κάθε λεπτομέρεια μια σκηνή που είχε ζήσει πριν από 30 χρόνια. Ήταν μάλιστα τόσο ζωντανή η ανάμνηση του γεγονότος, που ο ασθενής αισθανόταν σαν να το ζούσε πραγματικά. Από τις εξετάσεις που έκαναν οι ειδικοί στη συνέχεια φάνηκε ακόμη πως η διέγερση συνέβαλε στη βελτίωση της ικανότητας μάθησης του άνδρα.

Οι επιστήμονες εφαρμόζουν τώρα την ίδια μέθοδο σε 6 ασθενείς που πάσχουν από τη νόσο Αλτσχάιμερ. Αν έχει επιτυχία, θα προσφέρει ελπίδα για την αποκατάσταση της μνήμης σε όσους υποφέρουν από την εκφυλιστική νόσο. Τα πρώτα αποτελέσματα σε τρεις ασθενείς είναι ενθαρρυντικά, σύμφωνα με τον επικεφαλής των ερευνών, Άντρες Λοζάνο, καθηγητή Νευροχειρουργικής στο νοσοκομείο Τoronto Western του Οντάριο, στον Καναδά. «Είναι η πρώτη φορά που φάνηκε να βελτιώνεται η μνήμη σε κάποιον, στον εγκέφαλο του οποίου εμφυτεύθηκαν ηλεκτρόδια», τόνισε.

Τυχαία ανακάλυψη

Η ανακάλυψη αυτή αιφνιδίασε τον καθηγητή Λοζάνο και την ομάδα του. Χειρουργούσαν τον ασθενή ο οποίος ζύγιζε 190 κιλά για να θεραπεύσουν την παχυσαρκία και ήθελαν να εντοπίσουν την περιοχή του εγκεφάλου που ελέγχει την όρεξη. Τη στιγμή όμως που προσπαθούσαν να αναγνωρίσουν τη συγκεκριμένη περιοχή στον υποθάλαμο- το τμήμα του εγκεφάλου που συνδέεται με την πείνα- ο άνδρας άρχισε να λέει πως επέστρεφαν αναμνήσεις από το παρελθόν. «Ήταν περίπου 20 χρόνων και βρισκόταν σε ένα πάρκο με φίλους. Όταν η διέγερση του εγκεφάλου αυξανόταν, οι λεπτομέρειες από τις αναμνήσεις του γίνονταν πιο ζωντανές. Αναγνώρισε την κοπέλα με την οποία διατηρούσε σχέσεις εκείνη την εποχή. Η σκηνή είχε χρώματα. Τα ρούχα που φορούσαν τα αναγνώριζε, αλλά δεν μπορούσε να διακρίνει τι έλεγαν», γράφουν οι ερευνητές στο τελευταίο τεύχος της επιστημονικής επιθεώρησης Αnnals of Νeurology.

Σύμφωνα με τους επιστήμονες, η περιοχή του υποθαλάμου δεν θεωρείται το κέντρο της μνήμης. Το σημείο το οποίο παρήγαγε τις αναμνήσεις βρισκόταν κοντά στην περιοχή της αποκαλούμενης «ψαλίδας», η οποία εμπλέκεται στη διαδικασία της μνήμης και των συναισθημάτων και βρίσκεται δίπλα στον υποθάλαμο.

Ο καθηγητής Λοζάνο έχει χρησιμοποιήσει τη μέθοδο της εμφύτευσης ηλεκτροδίων και της διέγερσης περιοχών βαθιά στον εγκέφαλο σε ασθενείς με Πάρκινσον και με κατάθλιψη. «Είμαστε ακόμη στα πρώτα βήματα της χρήσης της νέας τεχνικής σε ασθενείς με Αλτσχάιμερ και δεν γνωρίζουμε αν θα έχει επιτυχία», πρόσθεσε ο επικεφαλής της έρευνας.

Τα ανεξιχνίαστα μυστικά του εγκεφάλου

Δεν χρειάζεται να είναι κανείς ειδικός για να αντιληφθεί ότι η εποχή μας προσφέρεται για τη μελέτη του εγκεφάλου, κυρίως λόγω της χαρτογράφησης του ανθρώπινου γονιδιώματος. Ο εγκέφαλος παραμένει για τη σύγχρονη επιστήμη μία από τις περιοχές για τις οποίες δεν γνωρίζουμε παρά ελάχιστα. Το μέγεθος του προβλήματος είναι τεράστιο. Υπάρχουν 100 δισεκατομμύρια- ή και περισσότερα- νευρικά κύτταρα στον ανθρώπινο εγκέφαλο με δεκάδες χιλιάδες συνδέσεις μεταξύ τους. Αυτό σημαίνει ότι, κατά μέσο όρο, ο εγκέφαλος κάνει ένα εκατομμύριο συνδέσεις το δευτερόλεπτο σε όλη μας τη ζωή. Πολλές από αυτές τις συνδέσεις έχουν γίνει πριν από τη γέννησή μας, καθοδηγούμενες από ένα σχέδιο το οποίο υπάρχει στα γονίδιά μας. Τα μισά ή τα περισσότερα από όλα τα γονίδια στα χρωμοσώματα του ανθρώπου τίθενται σε λειτουργία στα κύτταρα του εγκεφάλου στο ένα ή το άλλο στάδιο της ζωής μας.

Μπορούμε τώρα να δείξουμε πού και πότε ενεργοποιούνται τα γονίδια και είμαστε σε θέση να τροποποιήσουμε γονίδια στο εργαστήριο, με πειράματα σε ποντίκια. Τα γονίδια δεν αποτελούν μόνο δομικά στοιχεία του εγκεφάλου αλλά θέτουν σε λειτουργία και όλη την εσωτερική μηχανή, η οποία διατηρεί τη λειτουργία των νευρικών κυττάρων στη διάρκεια της ζωής. Η γενετική επανάσταση αποκάλυψε επίσης πως ο εγκέφαλος υπερβαίνει τις πληροφορίες που είναι καταγεγραμμένες στα γονίδια. Τα γονίδιά μας δεν θα μπορούσαν να γνωρίζουν για ποδήλατα και ξένες γλώσσες, όμως ο εγκέφαλος ανταποκρίνεται σε αυτές τις προκλήσεις. Ένα από τα πιο συγκλονιστικά κεφάλαια για μένα ήταν η συνειδητοποίηση πως ο εγκέφαλος προσαρμόζεται συνεχώς στις πληροφορίες που λαμβάνει, θυμάται και μαθαίνει. Αποτελεί όμως και πηγή τεράστιων προκλήσεων για την επιστήμη.

Οι αντιδράσεις

Η έρευνα των Καναδών επιστημόνων προκάλεσε θετικές αντιδράσεις από μέλη της ιατρικής κοινότητας. «Αν έλεγαν από την αρχή “θα εμφυτεύσουμε ένα ηλεκτρόδιο στον υποθάλαμο για να δούμε τις επιπτώσεις στη νόσο του Αλτσχάιμερ” θα ρωτούσα “γιατί να ξεκινήσετε από εκεί;”. Όμως τα αποτελέσματα της έρευνας προέκυψαν κατόπιν εύνοιας της τύχης και αυτό είναι πολύ θετικό. Έτσι, έγιναν πολλές επιστημονικές ανακαλύψεις», επισήμανε ο Αντρέα Μαλίζια από το Πανεπιστήμιο του Μπρίστολ. «Είναι συγκλονιστικά τα αποτελέσματα της έρευνας, όμως ακόμη είναι νωρίς και πρέπει να γίνουν και άλλες μελέτες», επισήμανε η Αγίσα Χαν, από την Κοινότητα για τη Νόσο Αλτσχάιμερ στη Βρετανία.

Ο Κόλιν Μπλέικμορ είναι καθηγητής Νευροεπιστήμης στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης