1968 Η χρονιά που άλλαξε τον κόσμο

Editorial

Στο αφιέρωμα που είχαν κάνει «ΤΑ ΝΕΑ» το 1998 στα τριάντα χρόνια από τον γαλλικό Μάη, ο Τίτος Πατρίκιος αναρωτιόταν γιατί έρχονται και επανέρχονται συνεχώς οι αναφορές σ΄ εκείνη την εξέγερση. Ένα τέτοιο πολύτροπο και πολυμερές γεγονός- σημείωνε- θυμίζει αυτό που λέγεται για τα παλιά ισπανικά πανδοχεία, δηλαδή ότι δεν βρίσκει κανείς σ΄ αυτά παρά μόνο ό,τι φέρνει μαζί του. Κι εκείνος αυτό που βρήκε ήταν η ελευθερία, η υποχρέωση να διαδηλώνει για διεκδικήσεις όχι μόνο δικές του αλλά και των άλλων, μερικά περισσότερο ή λιγότερο ουτοπικά συνθήματα και, το πιο σπουδαίο, την αίσθηση πως οι άνθρωποι, έστω βραχυχρόνια, μπορούν να γίνουν φίλοι μεταξύ τους.

Η αίσθηση αυτή δεν ήταν εμφανής, εκείνη τη μαγική χρονιά, μονάχα στους δρόμους του Παρισιού, όπου «οι τρομερές θυρωρίνες άνοιγαν την πόρτα τους για να σε προστατέψουν».

Φίλοι γίνονταν οι άνθρωποι και στους δρόμους του Σικάγου, όπου διαδήλωναν όλοι μαζί εναντίον του πολέμου στο Βιετνάμ. Της Περούτζια, όπου συγκρούονταν με την αστυνομία και αμολούσαν γουρούνια. Του Βερολίνου, της Μαδρίτης, του Λονδίνου. Στους δρόμους της Πράγας, φυσικά, όπου τη μια μέρα πανηγύριζαν για τις κατακτήσεις τους και την άλλη έκλαιγαν για την ανατροπή τους. Το ΄68 ήταν η χρονιά της ουτοπίας και της διάψευσής της. Η χρονιά που άλλαξε τον κόσμο, η πρώτη χρονιά του σύγχρονου κόσμου.

Τον περασμένο Απρίλιο, ο Νικολά Σαρκοζί έλεγε πως θέλει να γυρίσει τη σελίδα του Μάη του ΄68. Εμείς, αντίθετα, θα ξεφυλλίσουμε όλο το βιβλίο, αναδεικνύοντας τα βασικά χαρακτηριστικά εκείνης της χρονιάς, μιλώντας με τους πρωταγωνιστές της, αναζητώντας τις αντιφάσεις της, ερευνώντας τις επιπτώσεις που είχε στις δεκαετίες που ακολούθησαν.

Αρχίζουμε από την Πράγα. Όχι μόνο επειδή τον Ιανουάριο του 1968 έπαιρνε τα ηνία του Κομμουνιστικού Κόμματος ο Ντούμπτσεκ και άνοιγε ο δρόμος για τη βραχύβια Άνοιξη. Αλλά και επειδή εκείνη η έκρηξη ελευθερίας, και στη συνέχεια η καταστολή της, επηρέασε τις εξελίξεις σε όλο τον κόσμο.

Ανάμεσά τους, και τη διάσπαση του ΚΚΕ, επίκαιρη ακόμα και σήμερα όπως δείχνει η «αντιπαράθεση των κουραμπιέδων»…


«Λένιν ξύπνα, ο Μπρέζνιεφ τρελάθηκε!»

Ήταν Ιούνιος του 1967. Στο Μέγαρο Vinohrady της Πράγας έκανε πολλή ζέστη, αλλά αυτό δεν εμπόδιζε τους συγγραφείς που συνεδρίαζαν στην Αίθουσα Μαγιακόφσκι να βγάζουν τον έναν παθιασμένο λόγο μετά τον άλλο. Ένας ένας έπαιρναν το μικρόφωνο και κατήγγελλαν το κόμμα, τους περιορισμούς των ελευθεριών, και κυρίως τη λογοκρισία. Ο Μίλαν Κούντερα ζήτησε «να επιστραφεί στη λογοτεχνία η ποιότητα και η αξιοπρέπειά της», ο Πάβελ Κόχουτ διάβασε ένα γράμμα που είχε στείλει ο Σολζενίτσιν στο συνέδριο των Σοβιετικών συγγραφέων, κι εκείνοι είχαν αρνηθεί να το διαβάσουν.

Ξαφνικά, ένας κοντός, παχουλός και φαλακρός άνδρας που βρισκόταν στο βήμα σηκώθηκε, πήρε το σακάκι του και κατευθύνθηκε βιαστικά προς την έξοδο. Ήταν έξαλλος. «Τα τινάξατε όλα στον αέρα!», μουρμούριζε. Ήταν ο Γίρι Χέντριτς, ιδεολόγος του Κομμουνιστικού Κόμματος και δεύτερος στην ιεραρχία του τσεχοσλοβακικού καθεστώτος. Βγαίνοντας, έπεσε πάνω σ΄ έναν ποιητή που του ζήτησε να ξαναγραφτούν οι στίχοι του εθνικού ύμνου. Εκτός εαυτού, ο Χέντριτς μπήκε στη λιμουζίνα που τον περίμενε, βρόντηξε την πόρτα και απομακρύνθηκε.

Ένας από τους συγγραφείς που ξεχώρισαν εκείνη την ημέρα για τις τολμηρές τους παρεμβάσεις ήταν ο Γιόζεφ Σκβορέτσκι, που εννιά χρόνια νωρίτερα είχε ταράξει τα νερά με το μυθιστόρημά του “Οι Δειλοί”. Επικοινωνήσαμε μαζί του με e-mail και τον ρωτήσαμε αν μετανιώνει για τον ρομαντισμό εκείνης της εποχής. Μήπως δεν έπρεπε να τον τσαντίσετε εκείνη την ημέρα τον Χέντριτς, αν οι ομιλίες σας ήταν πιο μετριοπαθείς μήπως θα αποφεύγονταν οι τραγικές εξελίξεις που ακολούθησαν; «Όχι βέβαια. Οι “τολμηρές” ομιλίες αποτέλεσαν απλώς ένα από τα προσχήματα για να στήσουν ενέδρα οι Σοβιετικοί στην Τσεχοσλοβακία. Αν οι ομιλίες ήταν πιο “μετριοπαθείς”, οι Σοβιετικοί θα χρησιμοποιούσαν άλλα προσχήματα».

Το ταμπού έσπασε. Η αποχώρηση του Χέντριτς όξυνε την ένταση, οι παθιασμένες παρεμβάσεις συνεχίστηκαν και την επομένη, συγγραφείς όπως ο Βάτσλαβ Χάβελ, ο Ιβάν Κλίμα και κυρίως ο Λούντβικ Βάτσουλικ μιλούσαν για «ελευθερία» και «συνείδηση», χωρίς να λείπουν κι εκείνοι που επέμεναν στο «αλάνθαστο» και την «ιστορική αλήθεια» του κόμματος. Ένα ταμπού είχε σπάσει. Είχαν προηγηθεί κι άλλες προκλήσεις, όπως συναυλίες τζαζ και ροκ, ταινίες μιας νέας γενιάς σκηνοθετών, ένα καινούργιο σατιρικό θέατρο, προοδευτικά περιοδικά όπως το Τvar (υπέρ της απαγόρευσης του οποίου είχε ψηφίσει το 1966 και ο Κούντερα) και το Literarni Νoviny (για το οποίο ο πρόεδρος Νοβότνι είχε πει ότι ντρέπεται). Η κατάσταση για το καθεστώς επιβαρυνόταν ακόμη περισσότερο και από την κακή οικονομική κατάσταση της χώρας: άλλοτε μεγάλη βιομηχανική δύναμη, η Τσεχοσλοβακία είχε περιπέσει τη δεκαετία του ΄60 σε οικονομικό μαρασμό.

Μετά το συνέδριο η καταστολή μεγάλωσε, πολλοί συγγραφείς διαγράφτηκαν από το κόμμα, στα τέλη του 1967 απολύθηκαν όλοι οι συντάκτες του Literarni Νoviny. Αλλά το μήνυμα είχε σταλεί. Μπορεί η Πράβντα να μιλούσε για «μια χούφτα αναρχικών συγγραφέων», μπορεί το καθεστώς της Ανατολής Γερμανίας να συνιστούσε επαγρύπνηση για να μην επαναληφθεί η πρόκληση του 1956 στην Ουγγαρία, αλλά η Μόσχα γνώριζε ότι έπρεπε να κάνει κάτι για να εκτονωθεί η ένταση. Στις 5 Ιανουαρίου του 1968, ο Νοβότνι αναγκάστηκε να παραχωρήσει το Κομμουνιστικό Κόμμα στον Αλεξάντρ Ντούμπτσεκ, ενώ στις 22 Μαρτίου παραιτήθηκε και από την προεδρία. Ο Ντούμπτσεκ ξεκίνησε αμέσως ένα πρόγραμμα δράσης που το ονόμασε “σοσιαλισμό με ανθρώπινο πρόσωπο” και περιλάμβανε μεγαλύτερη ελευθερία του Τύπου, έμφαση στα καταναλωτικά αγαθά και υποσχέσεις για μια δημοκρατικότερη, πολυκομματική κυβέρνηση. Στόχος του ήταν να εφαρμοστούν οι μεταρρυθμίσεις υπό την αιγίδα του κόμματος. Αλλά το τζίνι είχε βγει από το μπουκάλι. Νέοι πολιτικοί όμιλοι εμφανίζονταν παντού, το αίτημα για δημοκρατία δυνάμωνε, οι αντισοβιετικές επιθέσεις στον Τύπο πολλαπλασιάζονταν. Στις 23 Μαρτίου θεσπίστηκε καθεστώς πλήρους ελευθερίας στον Τύπο και στην τέχνη.

Η αντίδραση της Μόσχας. Η Άνοιξη της Πράγας ανησυχούσε όλο και πιο πολύ τη Μόσχα, που τη θεωρούσε δυτική συνωμοσία αποσταθεροποίησης του Συμφώνου Βαρσοβίας. Στις 29 Ιουλίου συναντήθηκαν στην Μπρατισλάβα μέλη του σοβιετικού και του τσεχοσλοβακικού κόμματος και συμφώνησαν ότι «η οικοδόμηση της σοσιαλιστικής κοινωνίας πρέπει να γίνει με την αναγνώριση του ηγετικού ρόλου της εργατικής τάξης και της πρωτοπορίας της, του κομμουνιστικού κόμματος». Αλλά οι μεταρρυθμίσεις συνεχίζονταν. Και ο Ντούμπτσεκ δεχόταν στην Πράγα ηγέτες σαν τον Τίτο και τον Τσαουσέσκου, που αμφισβητούσαν κι αυτοί τη σοβιετική κυριαρχία.

Στις 3 Αυγούστου, αντιπρόσωποι των χωρών του Συμφώνου Βαρσοβίας συγκεντρώθηκαν στην Μπρατισλάβα και υπέγραψαν την ομώνυμη διακήρυξη, με την οποία ορκίστηκαν πίστη στον μαρξισμό-λενινισμό και κήρυξαν πόλεμο στην «αστική» ιδεολογία. Και τη νύχτα της 20ής προς την 21η Αυγούστου, τα στρατεύματα του Συμφώνου (πλην Ρουμανίας) εισέβαλαν στην Τσεχοσλοβακία. Η αντίσταση που συνάντησαν ήταν απροσδόκητα μεγάλη, οι διαδηλώσεις ήταν καθημερινές, οι τοίχοι είχαν γεμίσει συνθήματα όπως «Λένιν, ξύπνα: ο Μπρέζνιεφ τρελάθηκε». Εβδομήντα δύο άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους, εκατοντάδες τραυματίστηκαν. Το πείραμα είχε πνιγεί στο αίμα. Η Ανοιξη έδωσε τη θέση της στη Νύχτα, 300.000

άνθρωποι έφυγαν από τη χώρα: ανάμεσά τους κι ο Σκβορέτσκι, που κατέφυγε στον Καναδά, ίδρυσε τον εκδοτικό οίκο Sixty-Εight Ρublishers και τα επόμενα είκοσι χρόνια εξέδιδε έργα απαγορευμένων Τσέχων συγγραφέων. «Δεν μετάνιωσα ποτέ που έφυγα», λέει στα «ΝΕΑ» ο 83χρονος σήμερα συγγραφέας.

«Η Τσεχοσλοβακία κάτω από τους κομμουνιστές ήταν απομονωμένη από τον υπόλοιπο κόσμο, κάτι που για έναν συγγραφέα δεν είναι το καλύτερο. Και τα βιβλία που εξέδιδα γράφονταν από συγγραφείς που δεν ήταν αναγκασμένοι να σέβονται τη λογοκρισία».


Το κίνημα ήταν καταδικασμένο να αποτύχει

Στις 16 Ιανουαρίου του 1969, ο νεαρός Γιαν Πάλαχ περιλούστηκε με βενζίνη στην Πλατεία Σαν Βεντσεσλάς της Πράγας και αυτοπυρπολήθηκε, όπως έκαναν οι μοναχοί στο Βιετνάμ διαμαρτυρόμενοι για την αμερικανική κατοχή. Στην κηδεία του παρέστησαν πάνω από 100.000 άνθρωποι. Ήταν μία από τις λιγοστές πράξεις αντίστασης στη σοβιετική κατοχή. Μια άλλη ήταν η δημοσίευση της «Χάρτας του 77». Η Νύχτα κράτησε 21 χρόνια και έλαβε τέλος με τη Βελούδινη Επανάσταση του 1989. Πόσο επηρέασε άραγε η Άνοιξη της Πράγας αυτή την επανάσταση;

«Η Άνοιξη ήταν αποτέλεσμα της κρίσης στους κόλπους του Κομμουνιστικού Κόμματος, της γενικής δυσαρέσκειας που υπήρχε για την πολιτική του, κυρίως από τη νεαρή ιντελιγκέντσια, και των προσπαθειών που έκαναν “προοδευτικοί” της ηγεσίας να τετραγωνίσουν τον κύκλο, δηλαδή να μεταρρυθμίσουν τον κομμουνισμό», λέει στα «ΝΕΑ» ο Σκβορέτσκι. «Το κίνημα αυτό ήταν καταδικασμένο να αποτύχει, καθώς η νεοσταλινική σοβιετική ηγεσία δεν μπορούσε να ανεχθεί διαφωνίες στο εσωτερικό του κόμματος. Η Βελούδινη Επανάσταση, αντίθετα, δεν είχε καμιά σχέση με το Κόμμα. Ήταν το αποτέλεσμα της ανταρσίας νέων, κυρίως, ανθρώπων και μιας μικρής, αλλά θαρραλέας ομάδας μη κομματικών διανοουμένων. Οι τελευταίοι οργανώθηκαν κυρίως στους κόλπους της Χάρτας του 77, με επικεφαλής ανθρώπους σαν τον Χάβελ και τον Πατότσκα. Αιχμή του δόρατος των νέων ήταν η Jazz Section, με επικεφαλής τον Κάρελ Σρπ, και εκατοντάδες συγκροτήματα του ροκ, από τα οποία το πιο ριζοσπαστικό ήταν οι Ρlastic Ρeople of the Universe. Το Κόμμα προσπάθησε να διαλύσει τέτοια συγκροτήματα και να στείλει τους οπαδούς τους στα σπίτια τους. Αλλά δεν τα κατάφερε».


Η Άνοιξη σε 2.000 λέξεις

Πολλοί συγγραφείς τα έβαλαν στο 4ο Συνέδριο με το καθεστώς. Αλλά εκείνος που προχώρησε περισσότερο απ΄ όλους ήταν ο Λούντβικ Βάτσουλικ. Όπως γράφει η εφημερίδα της Πράγας «Respekt», η παρέμβασή του εναντίον της απόλυτης εξουσίας, του κυνισμού και της αδιαλλαξίας του καθεστώτος ήταν η πιο τολμηρή δημόσια θέση μετά το κομμουνιστικό πραξικόπημα του Φεβρουαρίου του 1948. Η συνέπεια ήταν να διαγραφεί από το Κ.Κ. «Ξέραμε ότι χωρίς το Κ.Κ. δεν μπορεί να γίνει τίποτα», λέει, αλλά η επικράτηση των «μεταρρυθμιστών» υπό τον Αλεξάντερ Ντούμπτσεκ έφερε νέο αέρα με αποφυλακίσεις αντιφρονούντων, αποκατάσταση θυμάτων του σταλινισμού, πολιτικές και οικονομικές μεταρρυθμίσεις. Τον Ιούνιο του ΄68 δημιουργήθηκαν οι πρώτες επιτροπές αυτοδιαχείρισης στα εργοστάσια της Skoda στο Πίλσεν. Ο ίδιος ήταν πρώην εργάτης στα εργοστάσια Βata, για να περάσει στη συνέχεια στο ραδιόφωνο, όπου εργάστηκε από το 1958 έως το 1965, και ύστερα στο περιοδικό Literarni Νoviny, που το 1968 πουλούσε 140.000 τεύχη.

Στις 27 Ιουνίου, ο Βάτσουλικ έδωσε στη δημοσιότητα το περίφημο «Μανιφέστο των 2.000 λέξεων», με το οποίο ζητούσε από τον λαό να πάρει το πρόγραμμα των μεταρρυθμίσεων στα χέρια του. «Ήθελα να είναι ένα κείμενο που θα συγκέντρωνε τη μεγαλύτερη δυνατή συναίνεση», σημειώνει o ηλικίας 81 ετών σήμερα συγγραφέας. Το υπέγραψαν χιλιάδες προσωπικότητες, το υιοθέτησαν εργάτες, αγρότες, υπάλληλοι. Ανησύχησε όμως και τη σοβιετική ηγεσία. Οι εξελίξεις αυτές συζητήθηκαν στην έκτακτη σύνοδο των κομμουνιστών ηγετών (πλην Τσαουσέσκου και Ντούμπτσεκ) στα μέσα Ιουλίου στη Βαρσοβία. Εκεί θεμελιώθηκε το «Δόγμα Μπρέζνιεφ» περί περιορισμένης κυριαρχίας των ανατολικοευρωπαϊκών χωρών.

Το μανιφέστο, λέει ο Βάτσουλικ, χρησιμοποιήθηκε ως πρόφαση για την επέμβαση της 20ής Αυγούστου 1968. Κυκλοφορούσε τότε ως ανέκδοτο ότι «με δύο χιλιάδες λέξεις αγοράζεις δύο χιλιάδες σοβιετικά τανκς». Τα κακά νέα τα έμαθε στη γενέτειρά του, το Μέρεν. «Ακούγοντάς το, ο ξάδελφος που με φιλοξενούσε μου είπε: Λούντβικ, τι κάνουμε τώρα; Το σλίμοβιτς τελείωσε και βόμβες δεν έχουμε!».

Τα χρόνια που ακολούθησαν, ο Βάτσουλικ αφιερώθηκε στο συγγραφικό έργο. «Σάμισντατ» ήταν η στιγματισμένη «ανεπίσημη λογοτεχνία» της εποχής εκείνης στην Τσεχοσλοβακία κι εκείνος ήταν ένας από τους βασικούς εκπροσώπους της. Το σημαντικότερο έργο του είναι το μυθιστόρημα «Ινδικά χοιρίδια», που μεταφράστηκε σε πολλές γλώσσες. ΄Υστερα ήρθε η «Χάρτα του 77». Ο Βάτσουλικ ήταν ένας από τους συνιδρυτές της ομάδας αυτής για την υποστήριξη των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, στο πνεύμα της Διάσκεψης του Ελσίνκι για την Ασφάλεια και τη Συνεργασία στην Ευρώπη ΔΑΣΕ- πρόδρομο του σημερινού ΟΑΣΕ.


«Ο ήρωας είναι πάντα μόνος»

«Με τον Βάτσλαβ Χάβελ είμαστε φίλοι», σημειώνει ο Βάτσουλικ. Χάρηκε που έγινε πρόεδρος της Τσεχίας. «Αν δεν γινόταν αυτός, θα έπρεπε να το κάνω εγώ!». Ο Βάτσουλικ όμως είναι η κλασική περίπτωση αντι-ήρωα. Συγκρούστηκε μάλιστα με τον Χάβελ στα τέλη της δεκαετίας του ΄70, εξαιτίας ενός άρθρου στο οποίο υποστήριζε ότι «ορισμένες μορφές αντίστασης οδηγούν την κρατική εξουσία σε μεγαλύτερες ωμότητες». Ο Βάτσουλικ επιμένει ότι «ο μεγάλος ήρωας είναι πάντα μόνος». Δεν μπορεί να απαιτεί κανείς αντίστοιχη ηρωική στάση από τον «μέσο» πολίτη. Όσο για το περίφημο Μανιφέστο, με αφοπλιστική μετριοφροσύνη λέει στα «ΝΕΑ» ότι η ιδέα των 2.000 λέξεων δεν ήταν δική του. «Πήρα την εντολή από μία ομάδα διανοουμένων και επιστημόνων που ήρθαν και μου ζήτησαν να γράψω ένα τέτοιο κείμενο». Ότι θα ασχολιόταν με το κείμενό του κοτζάμ Σύμφωνο της Βαρσοβίας, δεν το είχε φανταστεί ποτέ.