Η μεγάλη επανάσταση του 20ού αιώνα

Στις 25 Οκτωβρίου του 1917 (7 Νοεμβρίου με το νέο ημερολόγιο) μια κανονιά από το θωρηκτό «Αβρόρα», αγκυροβολημένο στον ποταμό Νέβα της Αγίας Πετρούπολης, δίνει το σύνθημα. Η επανάσταση έχει αρχίσει στο πιο κρύο ρωσικό φθινόπωρο των τελευταίων 50 χρόνων. Μέχρι τότε οι εικόνες των επαναστάσεων μεταφέρονταν στο μέλλον από τους χαράκτες και τους ζωγράφους. Οι εικόνες της Οκτωβριανής Επανάστασης αποτυπώθηκαν με τον φωτογραφικό φακό: εξεγερμένες μάζες που βγαίνουν στους χιονισμένους δρόμους με κόκκινες σημαίες, ο Λένιν ανεβασμένος σε ένα κάρο να μιλάει στο πλήθος, ο Στάλιν να καπνίζει τη μικρή πίπα του σε έναν διάδρομο του Σμόλνι, κάποτε παρθεναγωγείο για τα κορίτσια των ευγενών και το 1917 στρατηγείο των Μπολσεβίκων. Όσο αδιάψευστος είναι ο φωτογραφικός φακός, τόσο αντιφατικές είναι οι μαρτυρίες. Οι επαναστάτες, με πρώτο τον Αμερικανό δημοσιογράφο Τζον Ριντ του βιβλίου «Οι δέκα ημέρες που συγκλόνισαν τον κόσμο», περιγράφουν τον ηρωισμό των άοπλων μαζών μπροστά στα σπαθιά των Κοζάκων. Οι υποστηρικτές του τσάρου βλέπουν μόνο έναν εξαγριωμένο όχλο, που το πρώτο πράγμα που κάνει είναι να αδειάσει τα κοσμηματοπωλεία και τις κάβες. Ουδείς αμφισβητεί, πάντως, ότι σε λίγες ώρες τα περισσότερα κυβερνητικά κτίρια της πρωτεύουσας της αυτοκρατορίας καταλήφθηκαν από τους επαναστάτες. Στις 9.45 το βράδυ αρχίζει η επίθεση στα Χειμερινά Ανάκτορα. Η άμυνα των Κοζάκων ευέλπιδων και του Τάγματος Γυναικών, που αποτελείται από τις θαρραλέες γόνους της αριστοκρατίας, κρατάει ελάχιστα. Στις 2 τα ξημερώματα η επανάσταση έχει ολοκληρωθεί.

Την ίδια ώρα το τελευταίο δείγμα μιας ξεπεσμένης αριστοκρατίας έχει συγκεντρωθεί στο πολυτελές ξενοδοχείο «Αστόρια». Ανήσυχη γι΄ αυτό που αισθάνεται ότι έχει συμβεί, συγχρόνως αποφασισμένη να μην παραιτηθεί από τον τρόπο που ήξερε να ζει. Πρίγκιπες, παλιοί αριστοκράτες, τραπεζίτες, βαρόνοι, κόμισσες και τυχοδιώκτες βρίσκουν καταφύγιο στο γαλλικό κόκκινο κρασί και την κοκαΐνη. Ένας αξιωματικός αυτοκτονεί με μια σφαίρα στο κεφάλι, μια βαρόνη κατρακυλά μεθυσμένη τις σκάλες. Τα ερωτήματα. Ενενήντα χρόνια από την κατάληψη των Χειμερινών Ανακτόρων, ένα ερώτημα φαίνεται το πιο προκλητικό: Πώς μια επανάσταση, που οδήγησε στην καλύτερη περίπτωση σε ένα ανελεύθερο καθεστώς και στη χειρότερη σε μια στυγνή δικτατορία, έμοιαζε στα μάτια εκατομμυρίων ανθρώπων στον κόσμο σαν ο μοναδικός δρόμος που θα οδηγούσε σε έναν επίγειο παράδεισο; Ήταν «η παγκόσμια γοητεία του Οκτωβρίου» έγραψε το 1995 ο Γάλλος ιστορικός και ακαδημαϊκός Φρανσουά Φιρέ δίνοντας μια απάντηση με το βιβλίο του «Το παρελθόν μιας ψευδαίσθησης». Ήδη από τις αρχές της δεκαετίας του 1920 η Οκτωβριανή Επανάσταση είχε ξεφύγει από την πολιτική ανάλυση και είχε γίνει αντικείμενο αγάπης και λατρείας, ένα σαγηνευτικό σύμβολο πίστης. Η ανέχεια που συνεχίστηκε, η νομενκλατούρα που αντικατέστησε την αριστοκρατία, ο τρόμος που άρχισε ιδιαίτερα τη δεκαετία του ΄30 με τις μαζικές εκτελέσεις και τα γκουλάγκ και έκανε τη μυστική αστυνομία του τσάρου, Οχράνα, να μοιάζει με φιλανθρωπικό σωματείο, δεν είχαν πλέον καμία σημασία.
Έγραψαν:

Η Οκτωβριανή Επανάσταση απέβη νικηφόρα με εκπληκτική ευκολία σε μια χώρα όπου μια δεσποτική και συγκεντρωτική γραφειοκρατία κυβερνούσε μια άμορφη μάζα, την οποία ούτε τα υπολείμματα της αγροτικής φεουδαρχίας ούτε ο αδύναμος, νεότευκτος αστικός καπιλατισμός ήξεραν να οργανώσουν. Όταν ο Λένιν έλεγε ότι σε καμία άλλη χώρα του κόσμου δεν θα ήταν τόσο εύκολο έργο η κατάκτηση της εξουσίας και τόσο δύσκολο η συντήρησή της, είχε στο μυαλό του όχι μόνο την αδυναμία της ρωσικής εργατικής τάξης, αλλά και τις αναρχικές κοινωνικές συνθήκες που ευνοούσαν τις αιφνιδιαστικές αλλαγές.

Χάνα Άρεντ «Οι ρίζες του ολοκληρωτισμού» (1951)



O Λένιν δεν φανταζόταν πως η επανάσταση θα εξαπλωνόταν τόσο γρήγορα σε άλλες χώρες. Η Οκτωβριανή Επανάσταση πράγματι εξαπλώθηκε, διότι ενστάλαξε στους πολίτες των ευρωπαϊκών και ασιατικών δυνάμεων που ήταν παγιδευμένες στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο την ιδέα ότι ο πόλεμος δεν ήταν ούτε απαραίτητος ούτε αναπόφευκτος. Το παράδειγμα της Ρωσίας απέδειξε πως μια εμπόλεμη χώρα μπορούσε απλώς να δηλώσει «αρκετά» και να βγει από τον πόλεμο. Η πράξη αυτή κληροδότησε στην ιδέα της επανάστασης όχι τόσο ένα δόγμα όσο μια νέα οικουμενική αίσθηση της ειρήνης. Για τα έθνη που αιμορραγούσαν από τέσσερα χρόνια πολέμου, η υπόσχεση της ειρήνης ήταν ακαταμάχητη. Η υπόσχεση αυτή, έτσι όπως την ανήγγειλε ένα κόκκινο πανό, συνέχισε να ταράζει τις άρχουσες τάξεις εθνών ανά τον κόσμο για τις επόμενες επτά δεκαετίες.

Φρανσουά Φιρέ, «Το παρελθόν μιας αυταπάτης» (1995)
Τα γεγονότα με μια ματιά

● 2 ΜΑΡΤΙΟΥ. Ο τσάρος Νικόλαος Β΄ παραιτείται από τον θρόνο.

Σχηματίζεται προσωρινή κυβέρνηση υπό τον (φιλελεύθερο μοναρχικό) πρίγκιπα Λβοφ.

● 3 ΑΠΡΙΛΙΟΥ. Ο Βλαντίμιρ Ίλιτς Λένιν επιστρέφει κρυφά στην Αγία Πετρούπολη από την εξορία και δημοσιεύει τις «Θέσεις του Απριλίου».

● 3 ΙΟΥΝΙΟΥ. Πραγματοποιείται το πρώτο παρρωσικό συνέδριο των Σοβιέτ στην Αγία Πετρούπολη.

● 2 ΙΟΥΛΙΟΥ. Ο Λέον Τρότσκι προσχωρεί στους Μπολσεβίκους.

● 7 ΙΟΥΛΙΟΥ. Ο Λβοφ παραιτείται.

Πρωθυπουργός της προσωρινής κυβέρνησης αναλαμβάνει ο Κερένσκι.

● 1η ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ. Η Ρωσία ανακηρύσσεται Δημοκρατία.

● 10 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ. Η Κεντρική Επιτροπή των Μπολσεβίκων συνεδριάζει και αποφασίζει την ένοπλη εξέγερση.

● 20 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ. Πρώτη συνεδρίαση της Στρατιωτικής Επαναστατικής Επιτροπής στην Αγία Πετρούπολη.

● 25 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ. Ξεκινάει η επανάσταση στην Αγία Πετρούπολη. Αποσπάσματα επαναστατών στρατιωτών και ένοπλων εργατών καταλαμβάνουν τα ταχυδρομεία, τα τηλεγραφεία, τους σιδηροδρομικούς σταθμούς και άλλα σημεία- κλειδιά της πόλης. Ο Κερένσκι εγκαταλείπει την πρωτεύουσα.

26 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ. Οι επαναστάτες καταλαμβάνουν τα Χειμερινά Ανάκτορα. Εκδίδονται τα πρώτα διατάγματα για την κατάργηση της ιδιοκτησίας. Στο συνέδριο των Επιτροπών του Λαού κυριαρχούν οι Μπολσεβίκοι με τον Λένιν ως πρόεδρο.

Τη Δευτέρα: Η Ρωσία αναζητά ένα παρελθόν