Φαινόμενα

«Εχθρός μου η Ιστορία»

Η προσωπικότητα ενός λογοτέχνη είναι ζυμωμένη από τα υλικά της εποχής του και τη σύνθεσή τους αναζητεί η σειρά ντοκιμαντέρ «Κεραίες της εποχής μας» (ΕΤ1)
Σηκώνεται στις έξι τα χαράματα, περπατά μια ώρα στην έρημο και μετά φτιάχνει καφέ και στρώνεται στο γράψιμο. Γράφει πάντα με στιλό και του αρέσει να σταματάει πάντα στη μέση μιας φράσης, γιατί έτσι μπορεί την επομένη να συνεχίσει πολύ πιο εύκολα το γράψιμο από εκεί που σταμάτησε. Είναι ο συγγραφέας Άμος Όζ, ένας από τους λογοτέχνες που παρουσίασε η σειρά της ΕΤ1 «Κεραίες της εποχής μας» με τους Ανταίο Χρυσοστομίδη και Μικέλα Χαρτουλάρη στην «ξενάγηση» των έντεκα συνολικά λογοτεχνικών προσωπικοτήτων που επέλεξαν. Ιδέα ενδιαφέρουσα, καθώς η λογοτεχνία δεν είναι ανεξάρτητη από την εποχή της, τα ερωτήματα και τις ανάγκες της, ούτε μπορεί να είναι ξένη με τους τόπους, που αποτελούν πηγές και αφορμές της φαντασίας των συγγραφέων.

Η εξομολόγηση του Άμος Οζ στον Ανταίο Χρυσοστομίδη, ότι γι΄ αυτόν η «Ιστορία είναι εχθρός», ενώ κοιτάζοντας τις «ιερές πέτρες» της Ιερουσαλήμ προσθέτει «για μένα δεν έχει αξία η ιστορία των μαρμάρων, έχει αξία η ανθρώπινη ζωή», δικαιώνει την ιδέα της εκπομπής να αναζητήσει πίσω από τις σελίδες των βιβλίων τις προσωπικές απόψεις των δημιουργών τους για την πραγματικότητα του κόσμου στον οποίο ζουν και απευθύνονται.

Καθώς ξεδιπλώνεται η βαθιά πολιτική σκέψη του Οζ, με λόγο έξοχα λιτό, σχεδόν αποφθεγματικό, την ίδια στιγμή που εκείνος αρνείται την «πολιτική και την ιστορία» σαν βάρη της ζωής του, ο θεατής έχει και το ψυχογράφημα της προσωπικότητάς του.

«Η οικογένεια είναι για μένα ο πιο μυστηριώδης θεσμός της οικουμένης», λέει, «γι΄ αυτό γράφω για οικογένειες, για δυστυχισμένες οικογένειες». Και η δική του κάθε άλλο παρά ευτυχισμένη ήταν. Στα 12 χρόνια του αυτοκτόνησε η μητέρα του.

Οι περιγραφές για την οικογένεια και το σπίτι που μεγάλωσε διαμορφώνουν την εικόνα μιας προσωπικότητας που ζυμώθηκε μεταξύ νοσταλγίας για τον χαμένο «παράδεισο» της Ευρώπης και απελπισμένης ανάγκης για ρίζωμα στην καινούργια πατρίδα: σπίτι σαν μικρό υποβρύχιο, βιβλιοθήκες γεμάτες βιβλία σε 16 γλώσσες, στους τοίχους τοπία της Ευρώπης με βουνά χιονισμένα και έξω από το σπίτι ο καυτός λίβας της Μέσης Ανατολής. Όσο για τον ίδιο, δεν ήθελαν οι γονείς να του μάθουν καμιά γλώσσα, μη τυχόν και έτσι γνωρίσει και μαγευτεί από ευρωπαϊκές ιδέες.

Καθώς ξεδιπλώνει τη σκέψη του γίνεται κατανοητό το γιατί θεωρεί «την Ιστορία εχθρό του», γιατί πιστεύει πως «τίποτε καλό δεν βγήκε ποτέ από την Ιστορία για κανένα». Μεγάλωσα σε έναν τόπο που οι μάχες στον δρόμο ήταν πολύ φυσικό και που όλα ήταν πολιτική και Ιστορία, είχα overdose πολιτικής και Ιστορίας, όταν ήμουν παιδί».

Και ακόμη «δεν θα πολεμούσα ποτέ για την Ιστορία, δεν θα πολεμούσα ποτέ για τις πέτρες ή για εθνικά συμφέροντα, θα πολεμούσα μόνο για τη γυναίκα μου και τα παιδιά μου».

Ένας συγγραφέας, που μεγάλωσε με την «μπόχα» του πολέμου να επανέρχεται σαν εφιάλτης μέσω της όσφρησης, που επαναστάτησε στα 15 του κατά της πατρικής εικόνας του αστού διανοούμενου και πήγε στα κιμπούτςτις κοινοβιακές εβραϊκές οργανώσειςγια να γίνει οδηγός τρακτέρ, αλλά αδύναμος και ασπρουλιάρης δεν μπορούσε να συναγωνιστεί τους μυώδεις, ροδομάγουλους συνομήλικους και τα χρήματα που έδινε στο κοινόβιο ήταν από τα πνευματικά δικαιώματα των πρώτων του έργων, έχει θέση στην Ιστορία, στην οποία συμμετέχει με τον τρόπο που την αποστρέφεται.


Καλή η κουβέντα, αλλά και οι τίτλοι χρήσιμοι

Στην οθόνη πλάνα αρχείου δίνουν την ατμόσφαιρα άλλων εποχών. Και ακόμη τοπία από τη σημερινή Ιερουσαλήμ, το μικρό Αράντ που ζει σήμερα ο Οζ.

Η σκηνοθεσία επιμένει στην απλότητα του κάδρου, που απλώς συνοδεύει τον συναρπαστικό λόγο.

Παρούσα η Ιστορία στην αφήγηση του Οζ κι ας την αποστρέφεται ο ίδιος, ενώ φωτογραφίες της οικογένειας δίνουν την αφορμή να επισημανθούν οι απώλειες, ο ξεριζωμός από την Ευρώπη, το Ολοκαύτωμα. Απόντα από το ωραίο ντοκιμαντέρ μόνο τα βιβλία του συγγραφέα στις ελληνικές τους εκδόσεις, τουλάχιστον οι κυριότεροι τίτλοι, στοιχείο πολύτιμο για τον θεατή και απαραίτητο σε μια σειρά που δεν έχει ως προς το περιεχόμενο τίποτε να ζηλέψει από ξένες παραγωγές, αλλά στις μικρές λεπτομέρειες σαν αυτή, που κάνουν μια παραγωγή πλήρη. Το ντοκιμαντέρ της ερχόμενης Τετάρτης (ΕΤ1, 22.00)

έχει ως θέμα τον Ζοζέ Σαραμάνγκο με γυρίσματα στην Πάτρα, την Ολυμπία και στο χωριό του στην Πορτογαλία.