[ Δρόμοι ]

Οι χειρονομίες…
… έχουν εξαφανιστεί από τη ζωή μας, θρηνεί ο φιλόσοφος Τζόρτζιο Αγκάμπεν σε ένα δοκίμιό του για το θέμα. Κι όμως, είχαν κάποτε ένα νόημα. Έδειχναν αυτό το νόημα, όπως στον βωβό κινηματογράφο. Ώσπου σιγά σιγά έγιναν κι αυτές ακατανόητες, όπως ο καθημερινός μας λόγος. Τι θέλει να πει αυτός εκεί- αναρωτιόμαστε- και κουνάει έτσι τα χέρια του και το κεφάλι του;

Η αλήθεια…
… είναι πως πάντα ο άνθρωπος στεκόταν κάπως αμήχανος μπροστά στις χειρονομίες. Οι αρχαίοι συγγραφείς δεν έκρυβαν τη δυσφορία τους για τον άτακτο και ασυμμάζευτο τρόπο με τον οποίο οι ρήτορες χρησιμοποιούσαν διάφορα μέρη του σώματός τους. Ο Αριστοτέλης δεν είχε σε μεγάλη υπόληψη τις χειρονομίες, ούτε άλλωστε τον θεατρινίστικο τρόπο με τον οποίο αυτοί οι ρήτορες αλλοίωναν τη φωνή τους. Και όπως έλεγε ο Κικέρων, ο μεγαλύτερος πειρασμός στον οποίο συχνά υποκύπτει ένας ρήτορας είναι αυτές οι χειρονομίες. Τι γίνεται όμως όταν μιλάει κάποιος κι όσο φιλότιμα κι αν προσπαθεί κανείς δεν καταλαβαίνει τίποτα; Σαν φάρμακο σε αυτό το «σύνδρομο της Βαβέλ», η χειρονομία έρχεται να προσφέρει το νόημα που δεν μπορεί ο ασαφής λόγος, επιστρατεύοντας γι΄ αυτή τη δουλειά ολόκληρο το σώμα. «Με τη βουβή εκφραστικότητά τους», έγραφε ο Τζοβάνι Μπονιφάτσιο στην «Τέχνη των νοημάτων» (1616), «το κεφάλι, το πρόσωπο, τα χέρια, τα δάχτυλα, τα νύχια, το στήθος, το υπογάστριο, τα γεννητικά όργανα, τα γόνατα και τα πόδια έχουν όλα τους να πουν κάτι». Ο συγγραφέας της «Χειρολογίας» (1644) Τζον Μπούλγουερ λέει: «Είναι ο μοναδικός φυσικός τρόπος έκφρασης του ανθρώπου». Πώς όμως να κωδικοποιήσει κανείς σε μια «γλώσσα» με σταθερές σημασίες τις κινήσεις του δαχτύλου ή το κούνημα του χεριού; Για να φανεί χρήσιμος σε κάθε ρήτορα, ο Τζίλμπερτ Όστιν κάθησε και κατέγραψε σε έναν λεπτομερή κατάλογο όλες τις δυνατές χειρονομίες («Χειρονομία», 1806).

Κάτι παρόμοιο…
… έκανε και ο Κάρολος Δαρβίνος, όταν κατέγραψε τους μορφασμούς στο βιβλίο του «Η έκφραση των συναισθημάτων στον άνθρωπο και τα ζώα» (1872). Και αργότερα ο γιατρός Σαρκό, που φωτογράφισε τις τυπικές χειρονομίες των υστερικών. Ο ρήτορας, όπως ο υστερικός, βρίσκεται κι αυτός στο έλεος της απορημένης ματιάς του ακροατή του. Όσο ο ακροατής δείχνει να μην καταλαβαίνει γρι από τα λεγόμενά του, τόσο ο ρήτορας παλεύει να τα ενισχύσει με ζωηρές χειρονομίες που συχνά τον κάνουν να μοιάζει με άνθρωπο που κινδυνεύει και που ζητάει απεγνωσμένα βοήθεια.

Ο σύγχρονος…
… πολιτικός πολιτισμός των ντιμπέιτ έχει σχεδόν καταργήσει τις χειρονομίες των πολιτικών ομιλητών. Έλεγαν για τον στρατάρχη Μόλτκε, λάτρη της σιωπής, πως μπορούσε να σωπαίνει σε επτά γλώσσες (τόσες μιλούσε ο άνθρωπος). Υπάρχουν πολιτικοί που παλεύουν να ακουστούν σε περισσότερες, αλλά η σιωπή τους είναι πιο εκκωφαντική. Τόση σπατάλη λόγων για το τίποτα. Θα αρκούσαν πέντε-δέκα χειρονομίες της νοηματικής.