«Οι αρχαίοι θεοί δεν ήταν μόνον φαγοπότι και σεξ»

«Είναι λάθος να πιστεύουμε πως οι θεοί ήταν μόνο φαγοπότι και σεξ», λέει στα «ΝΕΑ» η καθηγήτρια αρχαίας ελληνικής θρησκείας στο Πανεπιστήμιο του Σικάγου Ναννώ Μαρινάτου
«Έχουμε μια εντελώς ψεύτικη εικόνα για την αρχαία ελληνική θρησκεία. Εικόνα που ανταποκρίνεται σε αυτό που θέλει ο σύγχρονος άνθρωπος: να έχει τα πάντα κλισαρισμένα. Ο τρόπος με τον οποίον κωδικοποιήθηκε το Δωδεκάθεο είναι επινόηση της μοντέρνας εποχής», λέει στα «ΝΕΑ» η καθηγήτρια αρχαίας ελληνικής θρησκείας στο Πανεπιστήμιο του Ιλινόις στο Σικάγο, Ναννώ Μαρινάτου- κόρη του αείμνηστου ανασκαφέα της Θήρας Σπυρίδωνα Μαρινάτου- που έδωσε το «παρών» σε διεθνές συνέδριο του Πανεπιστημίου Πατρών υπό τον τίτλο «Φως και σκότος στην αρχαία ελληνική και ρωμαϊκή μυθολογία και θρησκεία». «Η Αθηνά, για παράδειγμα, λέμε πως είναι η θεά της σοφίας. Δεν το έχω βρει γραμμένο σε κανένα αρχαίο κείμενο. Έχει χαρακτήρα πολεμικής θεότητας με ρόλο μεγάλης αδελφής ή μητέρας ορισμένες φορές. Μόνο όταν μιλά με τον Οδυσσέα του λέει «ξέρεις να ελίσσεσαι όπως εγώ», κάνοντας λόγο για πονηριά και ευστροφία, όχι για σοφία. Και ο Απόλλων είναι γνωστός ως θεός του ήλιου. Μια τέτοια σχέση προκύπτει όμως δευτερευόντως μόνο στον Παρμενίδη και τον Εμπεδοκλή και είναι μια ιδιότητα την οποία αναπτύσσει κυρίως στην ελληνιστική εποχή. Ήταν πολεμική θεότητα και το δεξί χέρι του Διός γι΄ αυτό και μπορούσε να εξηγεί τις προφητείες του, δηλαδή τη βούλησή του», εξηγεί η κ. Μαρινάτου.

Ποια είναι λοιπόν η ταυτότητα της αρχαίας ελληνικής θρησκείας;

Η αλήθεια είναι πως υπάρχει ρευστότητα γύρω από το θέμα, δεδομένου ότι δεν υπάρχει μια βίβλος, ένας κανόνας. Πρόκειται για μια θρησκεία που προέκυψε από μια πολεμική κοινωνία στην οποία αν κάποιος δεν αγωνιζόταν δεν επιβίωνε, γι΄ αυτό και οι περισσότεροι θεοί προστάτευαν τους πολεμιστές. Παράλληλα ανέπτυξε και ένα πολύπλοκο φιλοσοφικό σύστημα, μια κοσμολογία τόσο περίπλοκη όσο εκείνη του χριστιανισμού, ενώ ενυπάρχει και ένας λανθάνων μονοθεϊσμός. Ο Ζευς είναι ο κυρίαρχος, ένα είδος «σούπερ μάνατζερ» του κόσμου, που φροντίζει την τάξη και κρατά τις ισορροπίες. Και, βέβαια, είναι λάθος να πιστεύουμε πως οι θεοί ήταν μόνο φαγοπότι και σεξ.

Και τα «κλειδιά» της; Δεν είναι καταπιεστική. Δεν δίνει υπερβολικές οδηγίες όπως η εβραϊκή για το τι επιτρέπεται και τι όχι. Και δεν δίνει ελπίδες. Δεν δίνει εγγυήσεις για αιώνια μετά θάνατον ζωή. Ο θάνατος είναι η μοίρα του ανθρώπου. Για την αρχαία ελληνική θρησκεία πρέπει να κερδίσεις τη ζωή εδώ και τώρα, να κάνεις κάτι ηρωικό που θα δικαιώσει την ύπαρξή σου. Μοιάζει πολύ με τον Υπαρξισμό του Σαρτρ.

Σε τι διαφέρει από τις άλλες θρησκείες; Η ελληνική θρησκεία είναι σαν μια χιονοστιβάδα· που άντλησε στοιχεία από ανατολικές και αιγυπτιακές θεότητες, έχασε μερικά στη διαδρομή και διαφοροποιήθηκε μέσα στην πόλη κράτος. Οι Έλληνες δεν είχαν ως ανώτερο όλων τον θεό Ήλιο, διότι δεν είχαν βασιλιά που να ταυτίζεται με τον ήλιο όπως οι Αιγύπτιοι ή οι Βαβυλώνιοι, μέχρι την στιγμή που τον εισήγαγε ο Μέγας Αλέξανδρος, ένας επίσης ισχυρός βασιλιάς όπως οι Φαραώ.

Υπάρχουν κατάλοιπα της μητριαρχίας; Και η μητριαρχία είναι επινόηση του 19ου αιώνα, όταν μπήκε μπρος η μηχανή που πλάθει ιστορίες για να βάλει τα πράγματα σε τάξη. Τότε ο Μπαχόφεν (σ.σ. Ελβετός ανθρωπολόγος) φαντάστηκε τις πρωτόγονες κοινωνίες ως μητριαρχικές. Εν συνεχεία όταν ο Έβανς στην Κνωσό βρήκε ειδώλια θηλυκής θεότητας και ο φεμινισμός «ανακάλυψε» εκ νέου τη μητριαρχία.

Ανθρωποθυσίες, ιερόδουλες; Οι ιερόδουλες είναι μύθος των χριστιανών πατέρων για να ρίξουν λάσπη στην αρχαία ελληνική θρησκεία. Σαφώς και υπήρχαν πόρνες στους ναούς, όπου συγκεντρωνόταν πολύς κόσμος. Όσο για τις ανθρωποθυσίες ο Όμηρος λέει ότι ο Αχιλλέας θυσίασε νεανίες στον τάφο του Πατρόκλου, αλλά δεν το επικροτεί. Ίσως και να τελούνταν μόνο σε κηδείες επιφανών.

Θα μπορούσε ο Νεοέλληνας να πιστεύει στο Δωδεκάθεο;

Κατηγορηματικά όχι, διότι δεν έχει πειθαρχία. Ενδιαφέρεται μόνο για το πώς θα βγάλει λεφτά και πώς θα βρει θέση να παρκάρει. Η αρχαία ελληνική θρησκεία, αντιθέτως, ζητεί να κάνεις ό,τι κάνεις όσο καλύτερα μπορείς χωρίς ανταμοιβές.


«Είναι σκάνδαλο η χαμένη Ατλαντίδα»

Πώς βλέπει η κόρη του ανασκαφέα της Θήρας, Σπυρίδωνα Μαρινάτου, Ναννώ, την σύνδεση του νησιού με τη χαμένη Ατλαντίδα; «Είναι σκάνδαλο. Η Ατλαντίδα είναι μια επινόηση του Πλάτωνα για να εξηγήσει το τέλος των πολιτισμών και η ταύτισή της με τη Θήρα αποπροσανατολίζει τον κόσμο από αυτό που πραγματικά έχει βρεθεί: μία από τις σημαντικότερες και η καλύτερα σωζόμενη πόλη του προϊστορικού Αιγαίου».

Γιατί δεν πήρατε τη σκυτάλη από τον πατέρα σας;

Πρώτον, διότι έχω πιο θεωρητικό μυαλό απ΄ αυτό που χρειάζεται ένας αρχαιολόγος και δεύτερον, επειδή όταν πέθανε ο πατέρας μου ήμουν πολύ νέα για να αναλάβω την ανασκαφή. Πιστεύω όμως πως έχει περάσει σε καλά χέρια. Σήμερα πλέον έχω μια αίσθηση λύπης, διότι διαπιστώνω ότι τελείωσε μια εποχή με τον πατέρα μου και τον Νικόλαο Πλάτωνα. Το βάρος πλέον πέφτει σε επιμέρους τομείς της ζωής των κατοίκων του προϊστορικού κόσμου, αλλά λείπει η συνολική οπτική του ιστορικού. Δεν αντιμετωπίζεται πλέον η Θήρα ως μέρος της μινωικής αυτοκρατορίας, αφού πλέον είναι ανάθεμα ακόμη και να χρησιμοποιεί κάποιος την λέξη αυτοκρατορία.