[ ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ ] Η «δίκη των πρυτάνεων»

Το πράγμα είχε σχεδόν ξεχαστεί, καθώς η διαδικασία πήγαινε σε μάκρος· σχεδόν δύο χρόνια. Ο λόγος είναι βέβαια για τη «δίκη των πρυτάνεων»- ας την πούμε έτσι. Και καθώς είχε ξεχαστεί, το αποτέλεσμα έπεσε σαν βόμβα· δηλαδή οι ποινές που επιβλήθηκαν στους κατηγορούμενους για την κατάχρηση στο Πάντειο Πανεπιστήμιο. Όλοι έμειναν άναυδοι και αναγκαστικά έφεραν στον νου τους εκείνους τους αρχαίους νόμους, τους δρακόντειους, που έμαθαν – που μάθαμε στο σχολείο: οι ποινές δεν ήταν μόνον βαρύτατες ήταν, είπαν και οι αρμόδιοι, χωρίς επαρκή τεκμηρίωση· δυσανάλογες δηλαδή και προς το «έγκλημα» και προς το αποδεικτικό υλικό. Και θυμόμαστε ότι μετά την απαγγελία των ποινών και το πέρας της διαδικασίας ένας από τους καταδικασθέντες πρυτάνεις δήλωσε δημόσια τη βεβαιότητά του ότι θα αθωωνόταν.

Είναι χαρακτηριστικό ότι επί τρεις- τέσσερις ημέρες μετά την απόφαση του δικαστηρίου που συνέβη να βρεθώ σε κεντρικά καφενεία πολλές παρέες συζητούσαν το θέμα και μάλιστα με όχι κολακευτικά για τη δικαιοσύνη λόγια. Επομένως, η απόφαση προκάλεσε. Αν δεν θέλει να είναι κανένας οξύς, στο «προκάλεσε» βάζει τελεία. Όλα αυτά σημαίνουν ότι η επιβολή των γνωστών ποινών δεν έγινε δεκτή ως απόφαση που ικανοποιεί το αίσθημα δικαίου που επιθυμεί η κοινωνία. Από την άλλη, διαπρεπείς νομικοί και διανοούμενοι, με δημόσιες δηλώσεις και άρθρα τους στον Τύπο, καυτηρίασαν την απόφαση του δικαστηρίου· κάποιοι μίλησαν για «εκδίκηση». Επειδή πολύς κόσμος ερμηνεύει κάπως έτσι την απόφαση, ως «εκδίκηση», και επειδή τυχαίνει να συμφωνώ, ας μου επιτραπεί να διατυπώσω μερικές σκέψεις για τη σημασία της συγκεκριμένης απόφασης, αφού παρατηρήσω ότι μια και ανάμεσα στους δικαστές και στους κατηγορούμενους δεν μπορεί να υπήρχε προσωπική σχέση, δεν μπορεί δηλαδή να είχε προκύψει ζήτημα «βεντέτας», το «εκδίκηση» ως δικαστική απόφαση ασφαλώς δεν έχει έννοια άλλη από πολιτική.

Το ζήτημα είναι λοιπόν πολύ σημαντικό: ένα δικαστήριο επέβαλε «πολιτικές» ποινές σε κατηγορούμενους για ποινικά- και όχι πολιτικά- αδικήματα. Η περίπου κοινή αντίληψη ότι η απόφαση ήταν πολιτική ενισχύεται και από συγκεκριμένο γεγονός: το δικαστήριο για να επιβάλει τις ποινές χρησιμοποίησε

ΟΙ ΠΟΙΝΕΣ

που επέβαλε στους «καταχραστές» του «παντείου» δημοσίου χρήματος το δικαστήριο θύμισαν ποινές άλλων εποχών, ποινές εναντίον εχθρού

διατάξεις του Αναγκαστικού Νόμου 1608 του 1950· ενός νόμου δηλαδή μιας εποχής με εξαιρετικά ταραγμένο πολιτικό και κοινωνικό βίο, ένα χρόνο μετά τη λήξη του εμφυλίου πολέμου, που απέβλεπε σε ρύθμιση- καλύτερα: εκκαθάριση- του πολιτικού τοπίου υπέρ του νικητή του Εμφυλίου, κι ας ονομαζόταν ο νόμος «περί καταχραστών του δημοσίου». Και πράγματι οι ποινές που επέβαλε στους «καταχραστές» του «παντείου» δημοσίου χρήματος το δικαστήριο θύμισαν ποινές άλλων εποχών, ποινές εναντίον εχθρού.

Έχουμε λοιπόν να κάνουμε με ένα δικαστήριο που δεν λαμβάνει υπόψη τον χρόνο, ημερολογιακό και ιστορικό, και επιβάλλει ποινές με βάση νόμο ενός χρόνου εντελώς διαφορετικού από τον σημερινό χρόνο της ελληνικής κοινωνίας. Αλλά ακόμη και αν κάποιοι αμφισβητήσουν τον ευθέως πολιτικό χαρακτήρα της δικαστικής απόφασης, υπάρχει τώρα τρανή απόδειξη για, τουλάχιστον, πολιτική χρήση της: προχθές μόλις υπουργός αγορεύοντας στη Βουλή κατηγόρησε βουλευτές αντιπάλου κόμματος ότι υπερασπίστηκαν ενώπιον του δικαστηρίου τους καταχραστές του δημοσίου χρήματος· «οι πρυτάνεις σας» τους είπε.

Σκοπός αυτού εδώ του σημειώματος δεν είναι- φαίνεται καθαρά από την προβληματική που προβάλλεται- ούτε να διερευνήσει την ενοχή ή αθωότητα των κατηγορουμένων, μολονότι από την ιδιότητα του συντάκτη του ως πανεπιστημιακού γνωρίζει μερικούς, ούτε, πολύ λιγότερο, να τους υπερασπιστεί, παρά είναι να προβληματιστεί με τον πολιτικό χαρακτήρα της δικαστικής απόφασης· πολύ περισσότερο να κοιτάξει τον κοινωνικό ρόλο της δικαιοσύνης.

Γιατί, τελικά, το ζήτημα είναι κοινωνικό και έχει να κάνει με την κύρωση ή ακύρωση του κοινωνικού κύρους αυτού του υψηλού θεσμού· γιατί αν εξαιρέσουμε την εκτελεστική και τη νομική εξουσία, η δικαιοσύνη είναι ο ύψιστος θεσμός με κοινωνικό χαρακτήρα· δηλαδή οφείλει να είναι. Η απονομή της δικαιοσύνης, για να έχει κύρος στην κοινωνία και να γίνεται σεβαστή, πρέπει υπό ίδιες ομαλές συνθήκες πολιτικού βίου να έχει συνέχεια- με την ευκαιρία: θα μπορούσε κάποιος να μου θυμίσει με ποιες ποινές τιμωρήθηκαν οι φυσικοί και ηθικοί αυτουργοί της δολοφονίας Γρ. Λαμπράκη το 1963· ή, για να μην πηγαίνω τόσο πίσω, της υπόθεσης «ζαρντινιέρα»· ή μήπως η «καρφίτσα» (αλήθεια, πόσοι τη θυμούνται) πάχυνε και έγινε ζαρντινιέρα); Πρέπει να ενισχύει, με τις αποφάσεις της, το αίσθημα δικαίου στην κοινωνία.

Εάν η κοινωνία δεν έχει αυτό το αίσθημα, νιώθει απροστάτευτη και ανασφαλής· έτοιμη να εξαγριωθεί, όχι όμως προς την κατεύθυνση αναζήτησης του κοινωνικού δικαίου, αλλά προς την κατεύθυνση της αυτοπροστασίας, που μπορεί να ισοδυναμεί με το έγκλη μα- με τον «νόμο της ζούγκλας», όπως λέμε. Ο Βασίλης Κρεμμυδάς είναι ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών.