Επιστήμη

Ο εγκέφαλος διαλέγει αναμνήσεις

Δεν θυμάστε ονόματα, νούμερα, διευθύνσεις, ποιος είναι αυτός που σας χαιρετά κάθε πρωί στον δρόμο ή πού αφήσατε τα κλειδιά σας το βράδυ; Δεν χρειάζεται να ανησυχείτε, αλλά να ευχαριστείτε τον εγκέφαλό σας που παίρνει πρωτοβουλίες για να προστατεύσει την πολύτιμη μνήμη σας.

Ξεχνάμε όσα δεν μας είναι απαραίτητα, για να θυμόμαστε αυτά που πραγματικά μας χρειάζονται. Αυτό είναι το συμπέρασμα νέας επιστημονικής έρευνας που εισχωρεί στα άδυτα του εγκεφάλου και φωτογραφίζει τη διαδικασία της μνήμης. Σύμφωνα με τους ερευνητές από το Πανεπιστήμιο του Στάνφορντ, η ικανότητα του εγκεφάλου να απωθεί κάποιες αναμνήσεις μειώνει την πίεση που ασκείται στα κέντρα ελέγχου της μνήμης τη στιγμή που αυτός προσπαθεί να θυμηθεί κάτι σημαντικό.

Οπτική καταγραφή. Η έρευνα δημοσιεύθηκε στην επιθεώρηση «Νature Νeuroscience» και είναι η πρώτη που καταγράφει οπτικά τον εγκέφαλο την ώρα που απωθεί αναμνήσεις οι οποίες τον βγάζουν «εκτός τροχιάς». Στους συμμετέχοντες στο πείραμα ζητήθηκε να αποκλείσουν τις άσχετες λέξεις στη διάρκεια ενός

«ΑΥΤΟΚΑΘΑΡΙΖΕΤΑΙ» ο εγκέφαλος! «Ξεφορτώνει» τις μνήμες που δεν χρειάζεται και σβήνει τα δυσάρεστα

τεστ αποστήθισης λέξεων. Όσοι πήραν άριστα, παρουσίασαν δραστική πτώση της δραστηριότητας στις περιοχές του εγκεφάλου που χρησιμοποιούνται για την ανάκληση πληροφοριών. Έτσι, έφερναν στην επιφάνεια πιο εύκολα και γρήγορα τις χρήσιμες πληροφορίες.

Απαλλαγή από περιττά. Για να καταλάβετε καλύτερα τη διαδικασία, λένε οι ειδικοί, σκεφτείτε μία σειρά από καινούργιες γνωριμίες. Κάποιους προτιμούμε περισσότερο, άλλους δεν θέλουμε να τους ξαναδούμε και τους βγάζουμε από τη ζωή μας. Έτσι κάνει ο εγκέφαλός μας με τις πληροφορίες. Για να μη γεμίσει και «κρασάρει» ο σκληρός δίσκος, πρέπει να απαλλαγεί από τις περιττές μνήμες. Άλλες τις σνομπάρει κι άλλες τις καταγράφει. Για να έχει λοιπόν κάποιος γερή μνήμη, πρέπει να φιλτράρει τις πληροφορίες και όχι να τις αφήνει όλες να εισχωρούν ανεξέλεγκτα.

«Εδώ και καιρό πιστεύουμε πως το να ξεχνάμε είναι ζήτημα προσαρμογής του είδους, δηλαδή οι άνθρωποι απωθούν αναμνήσεις για να διευκολύνουν την πνευματική τους συγκέντρωση την ώρα που προσπαθούν να θυμηθούν πού άφησαν το αυτοκίνητό τους ή το τηλέφωνο ενός φίλου», εξηγεί ο Μάικλ Άντερσον, καθηγητής Γνωσιακής Νευροεπιστήμης στο Πανεπιστήμιο του Όρεγκον. «Η έρευνα είναι σημαντική γιατί χαρτογραφεί αυτήν ακριβώς τη νευροβιολογική διαδικασία». Ενοχλητικά νούμερα. Οι άνθρωποι ξεχνούν εύκολα νέους κωδικούς γιατί τους αποσπά την προσοχή η παρουσία στη μνήμη τους των παλιών κωδικών. Όσο πιο αποτελεσματικά μπλοκάρει ο εγκέφαλος αυτά τα ενοχλητικά νούμερα, τόσο πιο εύκολα θα θυμάται τα καινούργια, εξηγεί ο Άντονι Γουάγκνερ, ένας από τους ερευνητές. Η διαδικασία είναι πολύ συνηθισμένη για όσους γνωρίζουν άπταιστα και χρησιμοποιούν καθημερινά μία ξένη γλώσσα. Σε μία πρόσφατη έρευνα σε αγγλόφωνους που είχαν αρχίσει να μαθαίνουν ισπανικά, οι ερευνητές είδαν πως τους ήταν πολύ δύσκολο να συνδέσουν λέξεις και εικόνες στα αγγλικά, καθώς οι δύο γλώσσες «συγκρούονταν» στον εγκέφαλό τους. Όσοι όμως μιλούσαν άπταιστα και τις δύο γλώσσες, δεν είχαν πρόβλημα γιατί ο εγκέφαλός τους δεν ήταν πλέον μπερδεμένος.

Δεν χωράνε όλες. Απ΄ ό,τι δείχνει η έρευνα των επιστημόνων, οι αναμνήσεις δεν χάνονται ακριβώς, απλά δεν τις ανακαλεί όλες ο εγκέφαλος. Όσο παράξενο κι αν ακούγεται, ένα ιδανικό πρόγραμμα βελτίωσης της μνήμης «θα έπρεπε να περιλαμβάνει ένα μάθημα για το πώς θα αδυνατίσετε τη μνήμη σας», λέει ο Μάικλ Άντερσον. «Το κεφάλι σας είναι γεμάτο από μία εκπληκτική ποσότητα πραγμάτων που δεν χρειάζεται να γνωρίζετε». Σύμφωνα με τα ευρήματα, δεν χρειάζεται να τα βάζουμε με τον εαυτό μας όταν ξεχνάμε. Κάποια ονόματα, νούμερα και άλλες λεπτομέρειες δεν τις θυμόμαστε, όχι γιατί εξασθενεί η μνήμη μας, αλλά γιατί λειτουργεί ακριβώς όπως πρέπει.


Απωθεί τις δυσάρεστες αναμνήσεις

Επιλεκτική είναι η μνήμη και με τις δυσάρεστες αναμνήσεις μας, όπως έχουν αποδείξει στο παρελθόν οι ερευνητές του Στάνφορντ, που φωτογράφισαν τον εγκέφαλο τη στιγμή που απωθούσε δυσάρεστες αναμνήσεις. Μπορεί ο εγκέφαλος να διαθέτει την εκπληκτική ικανότητα διατήρησης της μνήμης για μια ζωή, αλλά μία από τις βασικές του λειτουργίες είναι να ξεχνάει. Αν το καλοσκεφτεί κανείς, κάτι τέτοιο είναι απαραίτητο. Τα αισθητήρια όργανα μάς κατακλύζουν ασταμάτητα με αρκετές δυσάρεστες πληροφορίες. Ίσως το βάρος τους να ήταν αβάσταχτο αν δεν μπορούσαμε να τις ξεχνάμε. Προηγούμενες έρευνες έχουν δείξει ότι και τα ζώα διαθέτουν εγκεφαλικά συστήματα που τους επιτρέπουν να σβήνουν την «αχρείαστη» μνήμη, ώστε να προλαμβάνεται η υπερφόρτωση του εγκεφάλου τους.


Το τεστ για την επιλεκτική μνήμη

ΟΙ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΕΣ χρησιμοποίησαν ένα τεστ μνήμης για να δουν πόσο καλά μπορούν να θυμηθούν οι συμμετέχοντες κάποιες λέξεις ανάμεσα σε πολλές άλλες παρόμοιες. Είκοσι νέοι άντρες και γυναίκες, οι περισσότεροι από το πανεπιστήμιο, βλέπουν γρήγορα μία λίστα με 240 ζευγάρια λέξεων. Ανάμεσά τους βρίσκονται και 40 με ανακατεμένα κεφαλαία και πεζά γράμματα, που μοιάζουν πολύ μεταξύ τους.

Αφού δουν τα ζευγάρια, οι φοιτητές πρέπει να απομνημονεύσουν τρία επιλεγμένα ζευγάρια από τις λέξεις με κεφαλαία και να ξεχάσουν τα υπόλοιπα. Το σκορ τους κυμαίνεται από 30% ώς 80%. Στη διάρκεια του τεστ, οι συμμετέχοντες βρίσκονταν μέσα σε λειτουργικό μαγνητικό τομογράφο, ένα μηχάνημα που φωτογραφίζει τον εγκέφαλο.

«Διαπιστώσαμε ότι η μείωση της δραστηριότητας στον εγκέφαλο ήταν άμεσα σχετιζόμενη με την αδυναμία ανάκλησης των ανεπιθύμητων λέξεων, την ώρα που οι συμμετέχοντες προσπαθούσαν να θυμηθούν τις λέξεις που τους είχε ζητηθεί», λέει ο Μπράις Κουλ, μεταπτυχιακός φοιτητής στο Στάνφορντ και βασικός συντάκτης της έρευνας.

Συγκεκριμένα, οι ερευνητές είδαν μειωμένη δραστηριότητα στην περιοχή του εγκεφάλου η οποία χρησιμοποιείται ιδιαίτερα όταν ο άνθρωπος προσπαθεί να διαλέξει μία από τις διαθέσιμες επιλογές, όπως π.χ. όταν παίζει χαρτιά και διαλέγει ποιο χαρτί να πετάξει. «Σε γενικές γραμμές, δεδομένων όσων ξέρουμε για την περιοχή αυτή, η δραστηριότητα μειώνεται καθώς η αποστολή που εκτελεί ο εγκέφαλος γίνεται πιο αυτοματοποιημένη και λιγότερο απαιτητική», εξηγεί ο Άντονι Γουάγκνερ από την ερευνητική ομάδα.


Πύρινες σφαίρες εξ ουρανού

Οι ιθαγενείς που ζούσαν στη Βόρεια Αμερική πριν από περίπου 13.000 χρόνια κατασκεύαζαν εξαίρετα λίθινα όπλα για να προφυλάσσονται απο τα σαρκοφάγα ζώα, όπως τα λιοντάρια και τις αρκούδες. Τα μεγάλα αιλουροειδή αποτελούσαν συνεχή κίνδυνο για τους ιθαγενείς, όμως οι ίδιοι δεν θα μπορούσαν ποτέ να φανταστούν ότι ο θάνατός τους θα προερχόταν από τον ουρανό.

Σύμφωνα με τα αποτελέσματα μιας εργασίας που διενήργησαν 25 επιστήμονες και τα οποία παρουσίασαν στο πλαίσιο του πρόσφατου συνεδρίου της Αμερικανικής Γεωφυσικής Ένωσης, ένας κομήτης με άστατη τροχιά εισήλθε στην ατμόσφαιρα της Γης πριν από περίπου 12.900 χρόνια και διασπάστηκε σε κομμάτια, καθένα από τα οποία μετατράπηκε σε πύρινη σφαίρα. Τεράστιες πυρκαγιές κάλυψαν τις δασώδεις εκτάσεις της Βόρειας Αμερικής, σκοτώνοντας μεγάλο πληθυσμό θηλαστικών κι επιφέροντας αιφνίδιο τέλος στη ζωή των ιθαγενών. Θύματα κομήτη. Είναι η πρώτη φορά που επιστήμονες επιχειρούν να αποδώσουν τον ξαφνικό αφανισμό των Αμερικανών ιθαγενών και ζώων στην πτώση ενός κομήτη πάνω στη Γη. Ο Ρίτσαρντ Φάιρστον, πυρηνικός χημικός στο Εθνικό Εργαστήριο του πανεπιστημίου Μπέρκλει στην Καλιφόρνια, λέει ότι οι ενδείξεις της καταστροφικής πρόσκρουσης του κομήτη πάνω στη Γη βρίσκονται σε ιζήματα πλούσια σε άνθρακα, τα οποία έχουν χρονολογηθεί στα 12.900 χρόνια από σήμερα κι εντοπίστηκαν σε οκτώ περιοχές, όπου διαπιστωμένα κατοικούσαν οι αρχαίοι ιθαγενείς.

Σε αυτά τα στρώματα εδάφους, λέει ο Αμερικανός ειδικός προς την επιστημονική επιθεώρηση «Νew Scientist», ανιχνεύτηκαν πολλές και διαφορετικές μορφές εξωγήινης στάχτης, συμπεριλαμβανομένων και των νανοδιαμαντιών, που έχουν βρεθεί στη Γη μόνο μέσα σε μετεωρίτες. Πρόκειται για μικροσκοπικά σφαιρίδια από άνθρακα, που σχηματίζονται όταν ρευστοποιημένες σταγόνες ψύχονται αστραπιαία στον αέρα και μόρια άνθρακα, που μοιάζουν με κλωβό κι εμπεριέχουν το σπάνιο ισότοπο ήλιο-3, το οποίο βρίσκεται σε μεγαλύτερη αφθονία στο σύμπαν παρά στον πλανήτη μας.

Όχι αστεροειδής. Ο Φάιρστον σημειώνει ακόμη ότι η αιτία εκείνης της μεγάλης καταστροφής οφειλόταν οπωσδήποτε σε κάποιον κομήτη και όχι σε αστεροειδή. Αν συνέβαινε το τελευταίο, τότε οι επιστήμονες θα είχαν εντοπίσει στα δείγματα ιζημάτων που έλαβαν υψηλές συγκεντρώσεις νικελίου και ιριδίου, που είναι χαρακτηριστικά συστατικά υλικά των αστεροειδών. Ένα ερώτημα, όμως, που μένει αναπάντητο είναι το πού ακριβώς έπεσε ο κομήτης και για ποιον λόγο δεν είναι εμφανής κάποιος κρατήρας απο την πτώση του.

Οι επιστήμονες υποθέτουν ότι ο κομήτης έπεσε στο βόρειο τμήμα της αμερικανικής ηπείρου κι εξερράγη ενδεχομένως πάνω απο το Οντάριο του Καναδά ή την περιοχή Χάντσον Μπέι. Ο Άλεν Γουέστ, γεωφυσικός από την Αριζόνα και μέλος της ομάδας των επιστημόνων, προσθέτει ότι το μετέωρο που έπεσε στη Γη ήταν κάποιο σώμα με χαμηλή πυκνότητα, το οποίο κομματιάστηκε μόλις πέρασε στην ατμόσφαιρα. Τα κομμάτια αυτά εκρήγνυντο στον αέρα και κάποια από αυτά ενδεχομένως να κατέληξαν πάνω στον πάγο που κάλυπτε την περιοχή και ο οποίος είχε πάχος τουλάχιστον τρία χιλιόμετρα. Έτσι, όταν ολοκληρώνεται και η τελευταία παγετώδης περίοδος, τα ίχνη του κρατήρα χάνονται στον πάγο που λειώνει.

Παγωμένος κατακλυσμός. Την εποχή που ισχυρίζονται οι επιστήμονες ότι έπεσε ο κομήτης, πριν από 12.900 χρόνια, συνέβησαν τρία μυστήρια γεγονότα στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού. Το κλίμα άλλαξε αιφνιδίως στο βόρειο ημισφαίριο και άρχισε να επικρατεί ψύχος. Οι άνθρωποι που ζούσαν εκείνη την εποχή στη Βόρεια Αμερική εξαφανίστηκαν και το ίδιο συνέβη και με 35 είδη χερσαίων θηλαστικών της περιοχής, όπως τα μαμούθ, οι μαστόδοντες, οι καμήλες, οι βραδύποδες και τα άλογα.

Η μεγάλη ψύξη. Ορισμένοι επιστήμονες πιστεύουν ότι οι ιθαγενείς που ζούσαν πριν από 13.000 χρόνια στη Βόρεια Αμερική, οι Κλόβις, εξαφανίστηκαν εξαιτίας του πολικού ψύχους. Εκείνη την εποχή άρχιζε μια ψυχρή περίοδος που διήρκεσε περίπου 1.000 χρόνια και είναι γνωστή ως η Μεγάλη Ψύξη. Ήταν με άλλα λόγια το τελευταίο επεισόδιο της παγετώδους περιόδου που τερματίστηκε πριν από 10.000 έως 13.000 χρόνια από σήμερα. Η αιτία της επικράτησης του ψύχους οφειλόταν σύμφωνα με ορισμένους ειδικούς στην αντιστροφή των ωκεάνιων ρευμάτων. Εκρήξεις και πυρκαγιές. Οι ειδικοί που υποστηρίζουν τη θεωρία με την πτώση του κομήτη έχουν στη διάθεσή τους τη… χημική υπογραφή των πυρκαγιών σε τροπικά δάση, που είναι οι πολυκυκλικοί αρωματικοί υδρογονάνθρακες. Στα δείγματα που έλαβαν από περιοχές στις οποίες κατοικούσαν οι Κλόβις εντόπισαν τις ουσίες αυτές και σύμφωνα με τον Τζέιμς Κένετ από το Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνιας στη Σάντα Μπάρμπαρα, τα τμήματα του κομήτη προκάλεσαν εκρήξεις, οι οποίες πυροδότησαν πυρκαγιές που εξαπλώθηκαν σε ολόκληρη τη Βόρεια Αμερική. «Υπάρχουν ενδείξεις απο τεράστιες ποσότητες βιομάζας που κάηκαν», λέει ο Κένετ.


Δύο πτώσεις μετεωριτών στον 20ό αιώνα

ΕΝΑ ΑΠΟ τα σημαντικότερα περιστατικά με πτώση μετεώρων στη Γη, συνέβη στις 30 Ιουνίου του 1908 στη Σιβηρία στην περιοχή Τunguska. Οι αυτόπτες μάρτυρες είδαν μια πύρινη σφαίρα να κινείται γρήγορα στον ουρανό και όταν εξερράγη προκάλεσε καυτούς ανέμους και δυνατούς κρότους, σπάζοντας τα τζάμια στα διπλανά χωριά. Εκατοντάδες τετραγωνικά χιλιόμετρα δάσους καταστράφηκαν και τμήματα από τον μετεωρίτη φλέγονταν στον ουρανό, ακόμη και τις νύκτες που ακολούθησαν τη μεγάλη έκρηξη. Ο μεγαλύτερος μετεωρίτης που βρέθηκε στις Ηνωμένες Πολιτείες έπεσε το 1948 στη Νότια Νεμπράσκα. Ο κόσμος είδε μια τεράστια βολίδα να διασχίζει τον απογευματινό ουρανό. Λεγόταν, μάλιστα, ότι ήταν πιο φωτεινή και από τον ήλιο. Ο μετεωρίτης θάφτηκε τρία μέτρα κάτω από τη Γη και ζύγιζε περισσότερο από έναν τόνο. Στην Αριζόνα των ΗΠΑ υπάρχει και ο Κρατήρας Μετεωρίτη. Το χείλος του βρίσκεται 45 μέτρα πιο ψηλά από την πεδιάδα που τον περιβάλλει και η τρύπα που έχει ανοίξει φθάνει τα 180 μέτρα. Η διάμετρός του είναι σχεδόν 1.500 μέτρα. Υπολογίζεται ότι η πρόσκρουση του μετεωρίτη αυτού στη Γη έγινε πριν από 20.000 έως 50.000 χρόνια. Πολύ νωρίτερα, πριν από 65 εκατομμύρια χρόνια λέγεται πως έπεσε στη Γη (στο σημερινό Μεξικό) ένας αστεροειδής με διάμετρο 10 χιλιομέτρων και προκάλεσε τον αφανισμό των δεινοσαύρων.

Σύμφωνα με εκτιμήσεις επιστημόνων, σχεδόν κάθε 10.000 χρόνια χτυπά τη Γη ένας αστεροειδής με διάμετρο περίπου 100 μέτρων, ενώ κάθε 100.000 χρόνια προσκρούει στον πλανήτη μας ένας αστεροειδής με διάμετρο 1.000 μέτρα, ο οποίος προκαλεί έκρηξη που αντιστοιχεί σε 10 εκατομμύρια βόμβες, αντίστοιχες με εκείνη που έπεσε στη Χιροσίμα.