Επιστήμη

Τα ξαδέρφια μας οι χιμπαντζήδες

Πριν από μερικά εκατομμύρια χρόνια, οι χιμπαντζήδες και οι άνθρωποι τράβηξαν διαφορετικούς εξελικτικούς δρόμους, παραμένοντας όμως στενοί συγγενείς. Οι επιστήμονες μελετούν τη συμπεριφορά και τις ικανότητές των χιμπαντζήδων στο εργαστήριο και το φυσικό τους περιβάλλον, για να μάθουν τα πρώτα εξελικτικά βήματα του ανθρώπου.

Είναι γνωστό εδώ και καιρό στους παλαιοντολόγους και τους εξελικτικούς βιολόγους ότι άνθρωποι και χιμπαντζήδες μοιράζονταν έναν κοινό πρόγονο. Ο διαχωρισμός τους έγινε πριν από τέσσερα με έξι εκατομμύρια χρόνια. Έρευνες των τελευταίων ετών έδειξαν πως παρά τις εμφανείς διαφορές ανάμεσα σε ανθρώπους και χιμπαντζήδες, μόλις το 1,23% του DΝΑ τους είναι διαφορετικό.

Κοινωνικά πλάσματα. Όσο για τις ομοιότητές τους, εκπλήσσουν τους επιστήμονες που τους μελετούν από κοντά. Σε πολλά πράγματα, η συμπεριφορά και οι ικανότητες των χιμπαντζήδων μοιάζουν με των ανθρώπων. Είναι κοινωνικά πλάσματα που δείχνουν συμπόνια, επιδίδονται σε αλτρουιστικές πράξεις, συνεργάζονται για την επίλυση προβλημάτων και μαθαίνουν παρακολουθώντας τα πιο έμπειρα μέλη της κοινότητας. Σε κάποια τεστ, μάλιστα, η μνήμη τους είναι καλύτερη από των ανθρώπων.

«Πριν από 50 χρόνια, δεν ξέραμε τίποτα για τους χιμπαντζήδες», λέει ο Άντριου Γουάιτεν, εξελικτικός ψυχολόγος στο Πανεπιστήμιο του Σεντ Άντριους στη Σκωτία και συνεχίζει: «Δεν θα μπορούσε κανείς να έχει προβλέψει τον πλούτο και την πολυπλοκότητα της κουλτούρας των χιμπαντζήδων, όπως τα γνωρίζουμε σήμερα».

Η πρωτοπόρος Γκούνταλ.
Η Τζέιν Γκούνταλ, μία νεαρή Αγγλίδα που εργάστηκε στην Αφρική το 1960, ήταν αυτή που άρχισε να αλλάζει τη γνώση μας για το είδος. Στην αρχή, οι ειδικοί αμφισβήτησαν τις αναφορές της για τη χρήση εργαλείων από τους χιμπαντζήδες και την κοινωνική τους συμπεριφορά. Και δεν δεχόντουσαν με τίποτα τον ισχυρισμό της περί κουλτούρας των χιμπαντζήδων. «Μόνον ο άνθρωπος έχει κουλτούρα», έλεγαν. «Σήμερα, όμως, όλοι δέχονται ότι οι χιμπαντζήδες έχουν συναισθήματα και κουλτούρα», λέει ο Ρίτσαρντ Ράνγκχαμ, ανθρωπολόγος στο Χάρβαρντ.

Κατασκευαστές εργαλείων.
Οι χιμπαντζήδες επιδεικνύουν εξαιρετική ικανότητα στην κατασκευή και χρήση εργαλείων. Η Τζιλ Προυτζ, ειδική στη μελέτη πρωτευόντων θηλαστικών στο Πανεπιστήμιο της Αϊόβας, περιγράφει 22 παραδείγματα, στη Σενεγάλη, σύμφωνα με τα οποία έφτιαξαν ακόντια για να κυνηγήσουν μικρότερα ζώα. Η Γκούνταλ ήταν η πρώτη που ανακάλυψε πως οι χιμπαντζήδες δεν είναι αυστηρά χορτοφάγοι.

Στην Ακτή του Ελεφαντοστού, μία ομάδα αρχαιολόγων από το Πανεπιστήμιο του Κάλγκαρι ανακάλυψε πέτρες, τις οποίες οι χιμπαντζήδες χρησιμοποιούσαν πριν από 4.300 χρόνια για να σπάσουν το κέλυφος ξηρών καρπών. Πρόκειται για το αρχαιότερο δείγμα χρήσης εργαλείων που έχει βρεθεί.


Οι αριθμοί με τη σωστή σειρά

ΟΙ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΕΣ διεξάγουν τεστ και στο εργαστήριο για να διαπιστώσουν τις ικανότητες των ζώων. Ο Τετσούρο Ματσουζάουα στο Κιότο έβαλε έναν νεαρό χιμπαντζή μπροστά στον υπολογιστή. Στην οθόνη αναβόσβησαν πολύ γρήγορα αριθμοί από το 1 ώς το 9. Έπειτα από μήνες εκπαίδευσης, ο χιμπαντζής δεν είχε κανένα πρόβλημα να πατήσει τα τετράγωνα που αντιστοιχούσαν στα νούμερα με τη σωστή σειρά: 1-2-3-4 κ.λπ. Το τεστ επαναλήφθηκε αρκετές φορές, αλλάζοντας τη θέση των αριθμών, αλλά ο χιμπαντζής δεν πιάστηκε κορόιδο. Σχεδόν κάθε φορά επανέφερε τα νούμερα με τη σωστή σειρά.


Η θεωρία της ανταλλαγής

«Φαίνεται πως τα πρώτα ανθρώπινα είδη έχασαν την ικανότητα της άμεσης μνήμης, ανέπτυξαν όμως την ικανότητα εκμάθησης των συμβόλων και της γλώσσας. Είναι η θεωρία της ανταλλαγής, σύμφωνα με την οποία εάν θέλεις να αποκτήσεις μία ικανότητα, πρέπει να χάσεις κάποια άλλη», λέει ο επιστήμονας.

Άλλα πειράματα έδειξαν πως οι χιμπαντζήδες αναγνωρίζουν τον εαυτό τους στον καθρέφτη, όπως συμβαίνει με τα δελφίνια, τους γορίλες και τους ελέφαντες. Επίσης, συνεργάζονται πρόθυμα μεταξύ τους για να βρουν τροφή ή να προστατεύσουν το έδαφος της ομάδας τους. Σε άλλες περιπτώσεις έδειξαν συναισθήματα συμπόνιας και λύπης για την απώλεια των μικρών τους ή καυγάδισαν τα μέλη της ίδιας ομάδας. Στην περίπτωση ενός χιμπαντζή με εγκεφαλική δυσλειτουργία, κανείς δεν εκμεταλλεύτηκε την αναπηρία του, αντιθέτως όλοι ήταν πολύ φιλικοί και προστατευτικοί μαζί του, ακόμα και το ισχυρό αρσενικό της ομάδας.


«Μειώστε τώρα τα θερμοκηπιακά αέρια», προειδοποιεί ο ΟΗΕ

Να περιοριστούν στο ελάχιστο οι εκπομπές των αερίων του θερμοκηπίου για τα επόμενα 50 χρόνια, ζητούν οι επιστήμονες του ΟΗΕ από τις κυβερνήσεις όλων των κρατών. Μόνο έτσι, λένε, θα κρατηθεί υπό έλεγχο η συνεχιζόμενη θέρμανση του πλανήτη μας. Τα αποτελέσματα των ερευνών που πραγματοποίησε για τρίτη φορά η Διακυβερνητική Διάσκεψη για την Κλιματική Αλλαγή δεν αφήνουν το παραμικρό περιθώριο ολιγωρίας. «Αν θέλουμε να διατηρηθεί η άνοδος της θερμοκρασίας της Γης στους 2 βαθμούς Κελσίου, θα πρέπει να δαπανηθεί το 0,12% του παγκόσμιου Ακαθάριστου Εγχώριου Προϊόντος», τονίζουν στην έκθεσή τους.

Σύμφωνα με τους επιστήμονες, θα πρέπει όλα τα κράτη να περιορίσουν τις εκπομπές του διοξειδίου του άνθρακα από 50% μέχρι και 85% ώς το 2050. Αυτό είναι εφικτό να γίνει χάρη στην τεχνολογία που έχει ήδη αναπτυχθεί αλλά και με την εκμετάλλευση σε μεγαλύτερο βαθμό άλλων πηγών ενέργειας. Τέτοιες πηγές είναι η πυρηνική, η ηλιακή και η αιολική ενέργεια. Ταυτόχρονα όμως οι επιστήμονες που εργάστηκαν για την εκπόνηση της μελέτης τονίζουν ότι θα πρέπει από εδώ και στο εξής τα κτίρια που θα χτίζονται να μην είναι ενεργοβόρα και πως θα πρέπει να βρεθούν τρόποι για την παγίδευση και αιχμαλωσία των τεράστιων ποσοτήτων διοξειδίου του άνθρακα που εκλύονται κυρίως από εργοστάσια παραγωγής ηλεκτρικού ρεύματος, φυσικού αερίου και πετρελαϊκών εγκαταστάσεων.

Οι επιστήμονες από 120 κράτη που παρουσίασαν χθες στην Μπανγκόκ της Ταϊλάνδης τα αποτελέσματα της πολύμηνης έρευνάς τους έδωσαν ιδιαίτερη έμφαση στα θερμοκηπιακά αέρια που εκλύονται από τις κάθε είδους ανθρωπογενείς δραστηριότητες και τα οποία «θα μπορούσαν, αν δεν ληφθούν αμέσως μέτρα, να οδηγήσουν στην αύξηση της παγκόσμιας θερμοκρασίας μέχρι και 6 βαθμούς Κελσίου». Μια τέτοια εξέλιξη θα ήταν, σύμφωνα με τους επιστήμονες, καταστροφική για τον πλανήτη μας, επειδή δεν θα οδηγούσε μόνο στην αύξηση της στάθμης των ωκεανών αλλά θα υποχρέωνε παράλληλα εκατομμύρια ανθρώπους να μεταναστεύσουν.

Επιπλέον, θα αφανιζόταν ένας μεγάλος αριθμός ειδών, υπολογίζεται στο 20% με 30% του σημερινού πληθυσμού τους, και οι τροπικές ζώνες θα μαράζωναν από την οικονομική καταστροφή. «Έχει φθάσει πια ο καιρός που οι πολιτικοί θα πρέπει να κάνουν ουσιαστικά βήματα για την αντιμετώπιση της παγκόσμιας θέρμανσης και της κλιματικής αλλαγής προτού είναι πολύ αργά», τόνισε χθες o Χανς Βέρολμ από το Παγκόσμιο Ταμείο για τη Φύση (WWF).


Ο ασκός του διοξειδίου του άνθρακα

Στον πυθμένα των ωκεανών και στα εγκαταλελειμμένα πηγάδια της Γης, οι επιστήμονες αναζητούν τρόπους για την παγίδευση και αποθήκευση του διοξειδίου του άνθρακα. Το αέριο αυτό, που καλύπτει σαν κουβέρτα την ατμόσφαιρά μας, ενισχύει το φαινόμενο του θερμοκηπίου και συμβάλλει- όπως όλα δείχνουν- στις μεγάλες κλιματικές αλλαγές που συντελούνται τα τελευταία χρόνια στον πλανήτη μας.

Oι επιστήμονες προσπαθούν να αναπτύξουν μεθόδους για να εμποδίσουν να φτάσει στην ατμόσφαιρα το διοξείδιο του άνθρακα που παράγεται από τις κάθε είδους βιομηχανικές καύσεις. Έχουν σκεφθεί κάθε ιδέα η οποία μπορεί να έχει αποτέλεσμα. Από το να δημιουργήσουν τεράστιες ποσότητες πλαγκτού στους ωκεανούς (το οποίο θα μπορεί να κατακρατήσει στον πυθμένα το διοξείδιο του άνθρακα) μέχρι τη φύτευση μεγάλων δασών με δέντρα που θα «αναπνέουν» το συγκεκριμένο αέριο.

Τόνοι σιδήρου. Τις επόμενες ημέρες, ένα ιδιωτικό ερευνητικό πλοίο μήκους περίπου 35 μέτρων θα αναχωρήσει από τη Φλόριντα και θα κατευθυνθεί προς τα νησιά Γκαλάπαγκος και τον νότιο Ειρηνικό Ωκεανό. Ο Ρας Τζορτζ- που είναι εκτελεστικός διευθυντής της εταιρείας Ρlanktos, στην οποία ανήκει το πλοίο- θα ποντίσει στον βυθό της θάλασσας τόνους από ρευστοποιημένο σίδηρο. Μαζί με τους επιστημονικούς του συνεργάτες σχεδιάζουν να καλύψουν με τον σίδηρο μια περιοχή που εκτείνεται σε 10.000

τετραγωνικά χιλιόμετρα. Ο σίδηρος είναι ένα βασικό θρεπτικό συστατικό του πλαγκτού. Οι επιστήμονες λένε ότι μόλις ο σίδηρος δώσει ώθηση στην ανάπτυξη και την αναπαραγωγή των μικροσκοπικών οργανισμών που αποτελούν το πλαγκτόν, τότε θα υπολογίσουν και την ποσότητα του διοξειδίου του άνθρακα που αυτό κατάφερε να απορροφήσει.

Αναπνέουν το διοξείδιο. Η ιδέα αυτή μοιάζει λίγο-πολύ με μια παλαιότερη πρόταση που είχε διατυπωθεί και αφορούσε τη φύτευση τεράστιων δασικών εκτάσεων με δέντρα τα οποία θα μπορούσαν να εισπνέουν τον άνθρακα. Ένα τέτοιο πρόγραμμα, άλλωστε, έχει τεθεί σε εφαρμογή από μια θυγατρική εταιρεία της Ρlanktos, η οποία θα φυτεύσει ένα καινούργιο δάσος συνολικής έκτασης τριών εκατομμυρίων στρεμμάτων στην Ουγγαρία. Στην επιστημονική κοινότητα είναι ευρέως αποδεκτό το γεγονός πως αν απορριφθεί σίδηρος σε συγκεκριμένες περιοχές της θάλασσας, τότε θα υπάρξει «έκρηξη» στην ανάπτυξη του πλαγκτού. Όμως εξ ίσου έντονος είναι και ο σκεπτικισμός για το αν αυτή η τεχνική μπορεί να έχει μακροπρόθεσμα αποτελέσματα ως προς την απορρόφηση διοξειδίου του άνθρακα από την ατμόσφαιρα.

Νέες ιδέες. Από την άλλη πλευρά, επιστήμονες εργάζονται για να τελειοποιήσουν μεθόδους παγίδευσης του άνθρακα όταν αυτός απελευθερώνεται από την καύση του κάρβουνου.

Ανάμεσα στις ιδέες που επεξεργάζονται επιστήμονες είναι η ψύξη των αερίων όταν αυτά εκλύονται από τις καμινάδες, η τροποποίηση του άνθρακα προτού οδηγηθεί στην καύση και η αλλαγή του αέρα μέσα στον οποίο γίνεται η καύση. Αμέσως όμως γίνεται φανερό ότι η παγίδευση του διοξειδίου του άνθρακα αποτελεί το πρώτο σκέλος της εξίσωσης. Το δεύτερο και σημαντικότερο είναι να βρεθεί χώρος για την αποθήκευσή του. Η πιο διαδεδομένη λύση έχει να κάνει με τις μεγάλες εκτάσεις όπου γίνονταν γεωτρήσεις για την άντληση πετρελαίου. Σε ένα τέτοιο μέρος θα μπορούσε το διοξείδιο του άνθρακα να διοχετευθεί στα αχανή πηγάδια και με τον τρόπο αυτόν να αναγκάσει το εναπομείναν πετρέλαιο να εξέλθει στην επιφάνεια.

Όμως η χωρητικότητα όλων των παλαιών εκτάσεων του πλανήτη που χρησιμοποιούνταν για άντληση πετρελαίου δεν επαρκούν για να αποθηκευτεί το διοξείδιο του άνθρακα. Και, εξάλλου, υπάρχει πάντα ο κίνδυνος της διαρροής μέσα από τον λαβύρινθο των πηγαδιών.