Επιφυλλίδα

Μια τρύπα στον πολιτισμό

Μελαγχολεί κανείς όταν σκέφτεται ανθρώπους ταλαντούχους και ευφυείς, με τον τρόπο του ο καθένας, που έχουν στο μεταξύ πεθάνει, να ανακαλείται η παρουσία τους δίχως να θυμίζει τα αναμφισβήτητα προσόντα τους, αλλά μόνο το υβρεολόγιο που, κατά καιρούς, είχαν εξαπολύσει εναντίον προσώπων της δημόσιας ζωής. Τρία πρόχειρα- και σχετικά πρόσφατα- παραδείγματα θα ήταν ο λαογράφος Ηλίας Πετρόπουλος, ο πολιτικός Ευάγγελος Γιαννόπουλος και η δημοσιογράφος Μαλβίνα Κάραλη. Δεν θέλουμε κατά κανέναν τρόπο να λερώσουμε τη μνήμη τους, θέλουμε μονάχα να λύσουμε ένα πραγματικά καίριο πρόβλημα: πώς γίνεται να έχει δουλέψει κανείς μια ολόκληρη ζωή, να έχει παραγάγει ένα ογκωδέστερο, σε σχέση με τις ύβρεις, έργο και όταν τον θυμούνται οι άλλοι, να προβάλλει κυριαρχικά η εικόνα του ως φασαριώδη, φωνακλά, υβριστή. Πώς γίνεται με τους τρεις που ήδη αναφέραμε, να έχει κανείς με τόσα να τους πιστώσει, αλλά ταυτόχρονα ακόμη πιο ζωντανός να διατηρείται ο απόηχος των ύβρεών τους απέναντι σε τρεις, αν μη τι άλλο ευπρεπείς ανθρώπους, όπως ο πεζογράφος Γιώργος Ιωάννου, ο ηθοποιός Δημήτρης Παπαμιχαήλ και ο τέως πρωθυπουργός Κώστας Σημίτης. Το κοινωνικό σύνολο όμως, όσο κι αν φαίνεται να απολαμβάνει την αψιμαχία και τις ύβρεις, κατά βάθος μέσα του περιφρονεί όποιον τις εκτοξεύει, γιατί αναγνωρίζει πως η ζημιά που προκαλείται στο δημόσιο ήθος είναι απείρως μεγαλύτερη από την ευεργεσία τής, κατά τον τρόπο αυτόν, πραγματοποιούμενης στηλίτευσης. Ο καθένας καταλαβαίνει πως όποιος βρίζει, το ενδιαφέρον του επικεντρώνεται στην ίδια την ύβριν, ενώ το ζήτημα που υποτίθεται ότι τον κάνει να αγανακτεί, καθόλου δεν τον απασχολεί. Ή τουλάχιστον έπαψε να τον απασχολεί όσο αισθανόταν την ανάγκη του να γίνεται όλο και περισσότερο υβριστικός, να οξύνεται. Με συνέπεια αντί να δημιουργείς υποψίες για τον άνθρωπο που βρίζεις, να υποψιάζονται εσένα που μετέρχεσαι έναν αντίστοιχο τρόπο. Όταν εμφανίζεσαι έξαλλος και υβριστής στον δημόσιο χώρο, υποτίθεται ότι και μέσα στο σπίτι σου πρέπει να κάθεσαι σε αναμμένα κάρβουνα. Αλλά με τον εαυτό σου μέσα στο σπίτι σου να τακτοποιείς τους λογαριασμούς σου, να μετράς κέρδη και ζημιές και να θυμάσαι αυτόματα ότι χρειάζεται να γίνεσαι προκλητικός και υβριστής όταν πρόκειται να έρθεις σε επαφή με τους άλλους, τότε «κάποιον λάκκο έχει η φάβα». Θα ΄πρεπε να μας κάνει εντύπωση ή έστω να μας προβληματίζει το γεγονός ότι πραγματικά εξεγερμένες συνειδήσεις πολιτεύτηκαν με μεσότητα στη δημόσιά τους συμπεριφορά- χωρίς να μπορεί κανείς να τις κατηγορήσει για συμβιβαστική διάθεση ή χαμαιλεοντισμό. Ένας πραγματικά ευφυής άνθρωπος, δεν θα πέσει ποτέ στην παγίδα να πιστέψει ότι βρίζοντας ακόμα και δικαιολογημένα μπορεί να διορθώσει οτιδήποτε στον κόσμο, γιατί πλειοψηφεί στη συνείδησή του η αυτοκαταγγελτική γελοιοποίησή του ως υβριστή.

Φαίνεται πως ό,τι αποτελεί τη δύναμη της ύβρεως- όπως άλλωστε για όλα τα πράγματα στον κόσμο- συνιστά και την Αχίλλειον πτέρνα της. Τη λάμψη που προσπορίζει σε κάποιον ένα οπωσδήποτε ύποπτο μέσον, όπως αυτό της ύβρεως, τη μεταβάλλει σε ολοσχερή του γύμνια όταν δεν μπορεί πια να την εκτοξεύσει και όταν ο τρόμος που συνιστούσε, για τον καθένα πια, αυτή η αιωρούμενη ύβρις, δεν λογαριάζεται γιατί αυτός που τη μετερχόταν έχει λείψει. Αν η ύβρις ήταν δικαιολογημένη, δεν θα ανακουφιζόταν με την έλλειψη του υβριστή ένα σύνολο ανθρώπων που δεν θα υπήρχε ποτέ κίνδυνος να το περιλούσει. Ο υβριστής θίγει κάτι πολύ περισσότερο από έναν άνθρωπο, προσβάλλει την εικόνα του κόσμου με την αυταπόδεικτη ιερότητά της. Το πραγματικό «ζιζάνιο» δεν εκφράζεται ποτέ υβριστικά. Αλλά όπως λέει και ο Μπρεχτ: «Όταν σε αδικούν, μην κάνεις τίποτε/ κάθισε στην όχθη του ποταμού, θα δεις να περνάει το πτώμα τους».

Ο Θανάσης Θ. Νιάρχος είναι ποιητής, συνεκδότης του περιοδικού «Η λέξη».