ΕΠΙΣΤΗΜΗ

Γελάμε για να αρέσουμε!

Δύο μικρά κέικ ψήνονται παρέα σε έναν φούρνο. Φωνάζει το ένα: «Πω πω, πολλή ζέστη κάνει εδώ μέσα!». Και απαντά το άλλο: «Αμάν! Ένα κέικ που μπορεί και μιλάει!».

Διαβάζοντας αυτό το ανέκδοτο, οι περισσότεροι αναγνώστες δεν βρήκαν τον λόγο να γελάσουν. Κάτω από διαφορετικές συνθήκες όμως, όπως διαπιστώνουν οι επιστήμονες στα πειράματά τους, πολλοί ξεκαρδίζονται. Είναι ένα από τα εργαλεία που χρησιμοποιούν οι ερευνητές στην προσπάθειά τους να βρουν γιατί γελάμε. Και με έκπληξή τους διαπιστώνουν πως το γέλιο μικρή σχέση έχει με το χιούμορ.

Βήματα εξέλιξης. Έπειτα από 2.000

χρόνια ερευνών όλων των μεγάλων φιλοσόφων και θεωρητικών, από τον Πλάτωνα μέχρι τον Φρόυντ και από τον Αριστοτέλη μέχρι τον Σοπενάουερ, το γέλιο αρχίζει και αποκαλύπτει τα μυστικά του στην επιστήμη. Μελετώντας τον ανθρώπινο εγκέφαλο και γαργαλώντας ακόμα κι αρουραίους, οι ειδικοί αναπαριστούν τα βήματα της εξέλιξης του γέλιου.

Μερικές φορές, πράγματι γελάμε αντιδρώντας σε κάτι αστείο. Τις περισσότερες φορές όμως χρησιμοποιούμε το γέλιο ως ένα ενστικτώδες εργαλείο επιβίωσης στην καθημερινή μας ζωή. Γελάμε για να γίνουμε αρεστοί κι αποδεκτοί από τον κοινωνικό περίγυρο.

Σε φυσικούς χώρους. Ο Ρόμπερτ Προβάιν, καθηγητής με ειδίκευση στο νευρικό σύστημα, άρχισε τα πειράματά του πριν από 20 χρόνια στο Πανεπιστήμιο του Μέριλαντ βάζοντας τους μαθητές του να παρακολουθούν επεισόδια κωμικών σειρών. Λίγοι γελούσαν με την καρδιά τους και τα πειράματα δεν απέδιδαν. Έτσι, σκέφτηκε πως ο καλύτερος τρόπος ήταν να παρατηρήσει προσεκτικά τα αντικείμενα της έρευνάς του στο φυσικό τους περιβάλλον, στον δρόμο, τα μπαρ, τις παρέες. Αφού το έκανε για πολύ καιρό, διεπίστωσε ότι το 80%-90% των περιπτώσεων γελούν ακούγοντας φράσεις που δεν είναι καθόλου αστείες από μόνες τους, όπως «το ξέρω» ή «θα τα πούμε αργότερα». Πολύ σπάνια το γέλιο ήταν προϊόν του χιούμορ.

Ο καθηγητής βρήκε πως οι περισσότεροι ομιλητές, ειδικά οι γυναίκες, γελούν πιο πολύ από τους συνομιλητές τους, χρησιμοποιώντας το γέλιο ως έμφαση για τα λεγόμενά τους. Πολλοί μπορούν να συγκρατηθούν και να μη γελάσουν, ελάχιστοι όμως μπορούν να γελάσουν πειστικά όταν δεν το εννοούν.

Όλα τα θηλαστικά. «Παρατηρώντας τους συνομιλητές μας, μπορούμε να καταλάβουμε πότε γελούν αληθινά και πότε βεβιασμένα», λέει ο Προβάιν. «Αποτελεί, διαχρονικά, ένα ισχυρό σημάδι για τη διάθεση των γύρω μας. Το γέλιο είναι από τα λίγα κοινά που μοιραζόμαστε με όλους τους ανθρώπους, πιθανόν και με όλα τα θηλαστικά».

Οι επιστήμονες διεπίστωσαν πως ο χαρακτηριστικός ήχος του γέλιου (χα-χα) προέρχεται από τον ήχο που παράγουν πρωτεύοντα θηλαστικά όπως οι χιμπαντζήδες όταν γαργαλιούνται και όταν κυνηγιούνται παίζοντας μεταξύ τους. Ο Τζακ Πάνκσεπ, νευροψυχολόγος στο Πανεπιστήμιο της πολιτείας της Ουάσιγκτον, ανακάλυψε πως και οι αρουραίοι παράγουν έναν ήχο όταν γαργαλιούνται, ο οποίος δεν είναι αντιληπτός από τον άνθρωπο.

«Κυκλώματα ευφορίας». Ο καθηγητής πιστεύει πως ο εγκέφαλος διαθέτει σημεία που αντιδρούν στο γέλιο κι έχουν παραμείνει αναλλοίωτα από την προϊστορική εποχή. Το γέλιο ενεργοποιεί συγκεκριμένα «κυκλώματα ευφορίας» στον εγκέφαλο. Στην περίπτωση των ζώων ή των μικρών παιδιών, το γέλιο τους καθησυχάζει τούς μεγαλυτέρους ότι παίζουν μεταξύ τους και δεν μαλώνουν. «Το γέλιο στα πρωτεύοντα θηλαστικά αναπτύχθηκε για να δείχνει στον περίγυρο ότι υπάρχει η πρόθεση για φιλική αλληλεπίδραση. Τα ζώα χρειάζονται έναν συναισθηματικό μηχανισμό για να γίνονται αποδεκτά από τον περίγυρό τους», εξηγεί ο Πάνκσεπ.

Οι άνθρωποι συνήθως γελούν για πρώτη φορά σε ηλικία τεσσάρων μηνών, αντιδρώντας αρχικά στο γαργαλητό. Όσο μεγαλώνουν βρίσκουν ολοένα και περισσότερους λόγους για να γελάσουν, κάποιες φορές εις βάρος κάποιου άλλου, μόνο και μόνο για να γίνουν αποδεκτά μέλη μιας ομάδας. Συνήθως γελούν για να κάνουν φίλους και να δείξουν ποια είναι η θέση τους στην κοινωνική ιεραρχία.
«Φωτογραφίζουν» τη διαδικασία παραγωγής του γέλιου

ΟΙ ΕΡΕΥΝΕΣ για το γέλιο και τον εγκέφαλο βρίσκονται ακόμα σε αρχικό στάδιο, καθώς οι επιστήμονες προτίμησαν να ασχοληθούν πρώτα με τον φόβο, το στρες και άλλα αρνητικά συναισθήματα. Οι έρευνες που έχουν γίνει πάντως δείχνουν πως η διαδικασία του γέλιου αποτελείται από τρία βασικά στάδια. ● Στο πρώτο, το άτομο καταλαβαίνει πως πρέπει να αντιδράσει γελώντας.

● Στο δεύτερο, ο εγκέφαλος στέλνει σήματα για την κίνηση των μυών του προσώπου. Τέλος, στο τρίτο, προκαλείται το αίσθημα ευφορίας που συνήθως ακολουθεί το γέλιο.

Με μηχανήματα. Σε μία από τις έρευνες, οι επιστήμονες χρησιμοποίησαν ειδικά μηχανήματα απεικόνισης για να “φωτογραφίσουν” τον εγκέφαλο των εθελοντών την ώρα που διάβαζαν ανέκδοτα και κόμικς ή άκουγαν ηχογραφημένο γέλιο. Σύμφωνα με τα πρώτα ευρήματα, το τμήμα που ενεργοποιεί τη διαδικασία βρίσκεται στον μετωπιαίο λοβό, όπου επίσης βρίσκεται το κέντρο της κίνησης των μυών, της γνωστικής επεξεργασίας και της ευχαρίστησης.

Άλλες έρευνες έδειξαν πως το τμήμα του μετωπιαίου λοβού ενεργοποιείται μόνον όταν το άτομο κρίνει ως αστείο αυτό που ακούει. Όταν μάλιστα αυτή η περιοχή του εγκεφάλου έχει υποστεί βλάβη από ατύχημα, το άτομο γελάει με ατάκες που δεν είναι ιδιαίτερα αστείες ή δεν γελά καθόλου όταν διαβάζει ένα κόμικς ή ένα ανέκδοτο. Οι επιστήμονες προσπαθούν να μάθουν τον ακριβή ρόλο που διαδραματίζει κάθε περιοχή του εγκεφάλου στη διαδικασία του γέλιου. Θέλουν επίσης να καταλάβουν πόσο διαφορετικά λειτουργεί αυτή η διαδικασία στον εγκέφαλο ενός ατόμου που υποφέρει από κατάθλιψη, ελπίζοντας πως αν καταφέρουν να επέμβουν στις περιοχές αυτές, μπορούν να αλλάξουν τη διάθεσή του.


Η πυρωμένη Αφροδίτη

Μέχρι τον Μάιο του 2009 θα συνεχίσει να εξερευνά την Αφροδίτη η διαστημοσυσκευή Venus Εxpress, που εκτοξεύτηκε από τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Διαστήματος (ΕSΑ) τον Νοέμβριο του 2005 και τέθηκε σε τροχιά γύρω από τον πλανήτη τον Ιούνιο του 2006, ύστερα από ταξίδι πέντε μηνών.

Η μικρή ευρωπαϊκή διαστημοσυσκευή έχει ήδη εκπλήξει ευχάριστα τους επιστήμονες με τις πληροφορίες που έχει συγκεντρώσει για την Αφροδίτη. Αυτός άλλωστε ήταν και ο βασικός λόγος που παρατάθηκε η αποστολή της στο Διάστημα κατά δύο χρόνια. Τα όργανα της διαστημοσυσκευής κατέγραψαν με ιδιαίτερη λεπτομέρεια τον τεράστιο ατμοσφαιρικό στρόβιλο στον νότιο πόλο του πλανήτη και συνέθεσαν την τρισδιάστατη απεικόνισή του καθώς και τον τρόπο που αυτός διαφοροποιείται ανάλογα με το υψόμετρο. Επιπλέον, το Venus Εxpress παρατήρησε τα περίπλοκα συστήματα κυκλοφορίας των νεφών και του αέρα, ενώ προκαταρκτικά στοιχεία συγκέντρωσε για τη θερμοκρασία και τη χημική σύσταση της ατμόσφαιρας του πλανήτη, τα οποία στη συνέχεια θα φανούν χρήσιμα για να αποδειχθεί αν η Αφροδίτη είναι ένας πλανήτης γεωλογικά και ηφαιστειολογικά ενεργός.

Λειώνει ο μόλυβδος! «Από πολλές απόψεις, η Αφροδίτη και η Γη είχαν το ίδιο ξεκίνημα στη ζωή τους», λέει προς την επιθεώρηση Νew Scientist ο Ντέιβιντ Σάουθγουντ, επιστημονικός υπεύθυνος στον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Διαστήματος (ΕSΑ). «Κάτι όμως πήγε πολύ στραβά από την αρχή». Ρημαγμένη από ένα ανεξέλεγκτο θερμοκηπιακό φαινόμενο, η επιφάνεια της Αφροδίτης είναι τόσο ζεστή ώστε να λειώνει ο μόλυβδος.

Στα κατώτερα στρώματα αυτής της πύρινης ατμόσφαιρας, η πίεση είναι 90 φορές μεγαλύτερη από εκείνη της Γης, γι΄ αυτό άλλωστε και ένας από τους βασικούς σκοπούς της διαστημοσυσκευής Venus Εxpress είναι να αποτυπώσει σε έναν χάρτη τη σύσταση της ατμόσφαιρας, από την επιφάνεια του εδάφους μέχρι τα ανώτατα στρώματα. Αναζήτηση ηφαιστείων. Παράλληλα, θα προσπαθήσει να συγκεντρώσει ενδείξεις για ηφαίστεια που παραμένουν ενεργά, αναζητώντας ρευστά συστατικά του θείου στην ατμόσφαιρα και θα καταγράψει τις θερμοκρασιακές μεταβολές, τον σχηματισμό των νεφών και την ταχύτητα των ανέμων σε διάφορα υψόμετρα. Στο ηλιακό μας σύστημα, εκτός από τη Γη, ενεργά ηφαίστεια έχουν παρατηρηθεί μόνο στην Ηώ, που είναι δορυφόρος του Δία, στον δορυφόρο του Ποσειδώνα, τον Τρίτωνα και στον Εγκέλαδο που είναι φεγγάρι του Κρόνου. Η Αφροδίτη είναι ο πλανήτης με τις περισσότερες πιθανότητες να φιλοξενεί ηφαιστειακή δραστηριότητα.

Κρύο με 447 βαθμούς Κελσίου! Στην επιφάνεια της Αφροδίτης, δεν υπάρχουν θερμοκρασιακές διακυμάνσεις κατά τη μέρα ή τη νύχτα. Η θερμότητα είναι σε ολόκληρο τον πλανήτη παγιδευμένη από μια ατμόσφαιρα γεμάτη με διοξείδιο του άνθρακα. Έστω κι έτσι, οι κυριότερες διαφορές στη θερμοκρασία οφείλονται στην τοπογραφία του πλανήτη. Όπως ακριβώς συμβαίνει και στη Γη, στην κορυφή των βουνών επικρατούν χαμηλότερες θερμοκρασίες απ΄ ότι στις πεδινές περιοχές. Έτσι λοιπόν, το κρύο στην Αφροδίτη είναι όταν το θερμόμετρο δείχνει 447 βαθμούς Κελσίου ενώ η ζέστη «πιάνει» μόλις ο υδράργυρος φθάσει τους 477 βαθμούς Κελσίου. Οι απίστευτες αυτές θερμοκρασίες που παρατηρούνται στην Αφροδίτη οφείλονται στο πιο ισχυρό θερμοκηπιακό φαινόμενο που έχει παρατηρηθεί ποτέ στο ηλιακό μας σύστημα. Η παράταση της αποστολής της διαστημοσυσκευής θα έχει ως αποτέλεσμα την εντατική μελέτη αυτού του φαινομένου που αποτελεί ένα εξαιρετικά σπουδαίο αντικείμενο για τους ειδικούς των πλανητικών κλιματικών συστημάτων. Τα στοιχεία που θα προκύψουν από την καταγραφή αυτή θα συγκριθούν με τα δεδομένα που έχουμε συλλέξει εδώ στη Γη, ώστε να υπάρξει σύγκριση της εξέλιξης του φαινομένου του θερμοκηπίου στον πλανήτη μας.