«Η γιαγιά μου ήταν Αρμένισσα»

Όταν η Φετιγιέ Τσετίν ήταν μαθήτρια και έφερνε σπίτι καλούς βαθμούς, η γιαγιά της έλεγε υπερήφανα «εσύ έχεις πάρει από το δικό μου σόι». Η Φετιγιέ δεν καταλάβαινε. Αργότερα, όταν εκνευριζόταν με τον σύζυγό της, η γιαγιά της μουρμούριζε «παλιομουσουλμάνε…». Η Φετιγιέ όμως δεν καταλάβαινε. Δεν καταλάβαινε γιατί, κάθε, μα κάθε φορά που περνούσαν μπροστά από το κοιμητήριο, η γιαγιά της δήλωνε: «Τους ζωντανούς να φοβάσαι, όχι τους νεκρούς».
Την αλήθεια, η Φετιγιέ την έμαθε όταν ήταν 25 χρόνων. Μια μέρα, η γιαγιά της, η Σεχέρ, «μια κλασική Τουρκάλα αγρότισσα», της είπε δειλά πως ίσως να είχε συγγενείς στην Αμερική. Η Φετιγιέ γέλασε. «Τι ΄ναι αυτά που λες γιαγιά;». Λίγο-λίγο, η ηλικιωμένη γυναίκα τής εξομολογήθηκε τα πάντα. Το αληθινό της όνομα, της είπε, ήταν Χερανούς Γκανταριάν. Γεννήθηκε στο Τσερμίκ, στη Νότια Τουρκία. Και το 1916, σε ηλικία 10 ετών, έγινε μάρτυρας της σφαγής της οικογενείας της. Οι Τούρκοι χωροφύλακες, της είπε, έκοβαν τον λαιμό των ανδρών και τους πέταγαν στον Τίγρη. Τα γυναικόπαιδα, τα μάζεψαν στο προαύλιο της εκκλησίας. Ένας Τούρκος δεκανέας έδειξε ενδιαφέρον για τη μικρή Χερανούς. Οι μεγαλύτερες προσπαθούσαν να πείσουν τις νεώτερες: «Τα παιδιά μας πεθαίνουν το ένα μετά το άλλο. Κανείς δεν θα βγει ζωντανός από εδώ. Δώστε τα δικά σας, θα τους σώσετε τη ζωή». Η μητέρα της Χερανούς αρνιόταν. Ο μικρότερος αδελφός της Χερανούς ξέσπασε σε κλάματα. Για ένα δευτερόλεπτο, η προσοχή της μητέρας αποσπάστηκε. Ήταν αρκετό. Ο Τούρκος δεκανέας τράβηξε τη μικρή πάνω στο άλογό του και απομακρύνθηκε. Η Χερανούς Γκανταριάν έγινε «Σεχέρ», έγινε κόρη του. Η Αρμένισσα έγινε Τουρκάλα. Πέθανε 95 ετών, το 2000. Στη ζωή της όλη, μόνο μία φορά έπιασε το τραγούδι: όταν η εγγονή της εντόπισε τα ίχνη του αδελφού της στην Αμερική, και ανακοίνωσε στη γιαγιά της πως και την ανιψιά της τη λένε Χερανούς.

Η μικρή Φετιγιέ άκουγε τη γιαγιά όταν εκνευριζόταν με τον παππού της να μουρμουρίζει «Παλιομουσουλμάνε…» Δεν καταλάβαινε

Μέσω Ίντερνετ. Η Φετιγιέ είναι σήμερα 56 ετών. Είναι δικηγόρος, αρμόδια για τα δικαιώματα των μειονοτήτων στην εισαγγελία της Κωνσταντινούπολης. Πριν από τρία χρόνια, αποφάσισε να κάνει την ιστορία της γιαγιάς της βιβλίο. Το είπε σε έναν φίλο και πελάτη της, τον Χραντ Ντινκ, τον εκδότη της δίγλωσσης εφημερίδας «Άργκος», τον Αρμένιο δημοσιογράφο που δολοφονήθηκε από έναν Τούρκο υπερεθνικιστή τον Ιανουάριο. Ο Ντινκ ενθουσιάστηκε. «Εγώ θα το εκδώσω!», της είπε. Αλλά η Φετιγιέ προτίμησε έναν άλλο, Τούρκο, εκδότη. «Δεν ήθελα να έχει το βιβλίο μου την ετικέτα “αρμένικο”», εξηγεί. «Δεν ήθελα να μπω στη διαμάχη περί γενοκτονίας, ήθελα μόνο να διηγηθώ τα βάσανα αυτών των ανθρώπων. Και αποδείχθηκε πως είχα δίκιο». Μέσα σε δύο χρόνια, «Η Ιστορία της Γιαγιάς Μου» επανεκδόθηκε επτά φορές. Το ταμπού είχε σπάσει. Το γραφείο της Φετιγιέ κατακλύστηκε από εκατοντάδες γράμματα και ηλεκτρονικά μηνύματα. Τα περισσότερα, από γυναίκες. «Η αρμενική γενοκτονία είναι μια ιστορία γυναικών», επισημαίνει ο ιστορικός Ρεϊμόντ Κερβοκιάν. «Οι άνδρες έχουν πεθάνει, αυτές κουβαλούν τις μνήμες».
ΓΝΩΜΗ Χρέος στον Χραντ Ντινκ

Σε όποια ηλικία κι αν είναι, όσο χαμηλό κι αν είναι το επίπεδο της εμπειρίας του, είτε το αντιλαμβάνεται είτε όχι, ο άνθρωπος μαθαίνει και αλλάζει διαρκώς.

Πρέπει να ομολογήσω ότι πίστευα σχεδόν πάντοτε πως το συναίσθημα θέτει προσκόμματα στην αντικειμενικότητα της ματιάς στην πολιτική. Υποστήριζα σταθερά την άποψη πως οι συμπεριφορές που βασίζονται στο συναίσθημα παραγκωνίζουν τη λογική και το περί δικαίου αίσθημα και οδηγούν σε ισχυρές προσκολλήσεις.

Μόνο που τώρα πια βλέπω ώς έναν βαθμό διαφορετικά τη σχέση πολιτικής και συναισθήματος. Αυτό το οφείλω σε έναν ενθουσιώδη, συναισθηματικό, δημοκράτη φίλο μου.

Μιλώ για τον Χραντ Ντινκ.

Με τον Χραντ πρώτα γνωριστήκαμε, αργότερα ήρθαμε κοντά πολιτικά και μετά γίναμε φίλοι με τη μεσολάβηση του Ετιέν Μαχτσουπιάν.

Μάλλον από επαγγελματική διαστροφή, στο διάστημα αυτό, ο Χραντ ήταν για μένα αφ΄ ενός φίλος και αφ΄ ετέρου αντικείμενο μελέτης. Παρατήρησα στο αντικείμενο αυτό πώς διαμορφώθηκαν και πώς εξωτερικεύονταν το αίσθημα τού ανήκειν, της εθνικότητας, της αδικίας, της δημοκρατικότητας.

Προσπαθώντας να καταλάβω τη συμπεριφορά του, ενδόμυχα τον εξέταζα και τον έκρινα. Αλλά, εκεί που τον εξέταζα, ξαφνικά κατάλαβα ότι είχα αρχίσει να εξετάζω και τον εαυτό μου. Όπως η δική του εμπειρία ως Αρμένιου της Τουρκίας τον έκανε να αποστασιοποιηθεί από την αρμενική διασπορά, έτσι αυτός ο Αρμένιος της Τουρκίας με έκανε να πάρω αποστάσεις από τον ίδιο μου τον εαυτό. Σίγουρα έτσι κινητοποιήθηκε ο μηχανισμός της μάθησης, της αποδοχής, της αλλαγής.

Η συνάντηση με τον Χραντ και μέσω εκείνου με την ψυχική κατάσταση των Αρμενίων και την Αρμενική Κοινότητα, υπήρξε για μένα η πιο σημαντική συνάντηση των τελευταίων χρόνων.

Μια συνάντηση που επιτάχυνε την πορεία μου προς την εμβάθυνση μιας ολοκληρωμένης αντίληψης του ανθρώπου και του πολιτισμού, πέρα από τον απομονωμένο μελετητή της Κοινωνιολογίας και της Πολιτικής που ήμουν, δίνοντας σάρκα και οστά στον νου και στη συμπεριφορά μου.

Είναι φανερό ότι πρόκειται για ένα χρέος σημαντικό. Επιπλέον, ένα χρέος πολυδιάστατο. Σκέφτομαι τον θυμό μου στη σχετικά πρόσφατη- πριν από περίπου έναν χρόνο- πρώτη σοβαρή επαφή μου με την αρμενική διασπορά στη Μασσαλία, όπου είχα πάει μαζί με τον Χραντ και τον Ετιέν… Τις πρώτες ερωτήσεις μου στους δυο τους για την αρμενική γενοκτονία… Πώς είχα εκσφενδονίσει κάποια μεσάνυχτα στον τοίχο ένα βιβλίο του Νταντριγιάν που διάβαζα μετά την επιστροφή από το ταξίδι εκείνο και τις συζητήσεις μας, ίσως από αίσθημα ευθύνης, ίσως από ξάφνιασμα, ίσως από αντίδραση και πιθανόν επειδή ξεπερνούσε τα όρια αντοχής των συναισθημάτων μου. Ακολούθησε μια παθιασμένη περίοδος διαβάσματος και έρευνας που κράτησε έναν χρόνο, διάστημα κατά το οποίο μελέτησα επισταμένως, σαν λαίμαργο παιδί που δεν βλέπει τίποτα εκτός απ΄ το πιάτο που έχει μπροστά του, τις τουρκικές πηγές και τα απομνημονεύματα. Θυμάμαι τις παλινδρομήσεις μου. Τους ηθικούς και διανοητικούς προβληματισμούς. Τηνεπαναπροσέγγιση, με νέο βλέμμα, της καταγωγής και του παρελθόντος μου.

Το χρέος δεν οφείλεται μόνο στον άνθρωπο που μπορούσε να πραγματώνει την ένωση του αισθήματος και της πολιτικής διατηρώντας τις αποστάσεις του, ούτε στον πολύπλευρο ανθρώπινο πλούτο του και στην αντίληψη από μέρους μου του νοήματος αυτού του πλούτου.

Το χρέος δεν περιορίζεται ούτε σε μια συνάντηση που έγινε το μέσο για την προσωπική μου εξέλιξη.

Το χρέος είναι ταυτόχρονα ένα χρέος ιστορικό, χρέος των προγόνων μας, ηθικό χρέος απέναντι στον πόνο που προξενήθηκε.

Τα χρέη αυτά δεν θα μπορέσουν τώρα πια να πληρωθούν.

Ο Αλί Μπαϊράμογλου είναι αρθρογράφος στην εφημερίδα «Γενί Σαφάκ» και επίκουρος καθηγητής Πολιτικής Επιστήμης στο Πανεπιστήμιο Γαλατάσαραϊ της Κωνσταντινούπολης. Το άρθρο του δημοσιεύεται με αφορμή το αυριανό μνημόσυνο για τον Αρμένιο δημοσιογράφο Χραντ Ντινκ, που δολοφο- νήθηκε στις 19 Ιανουαρίου, στην Κωνσταντινού- πολη
Τις αποκαλούσαν «απομεινάρια του ξίφους»

Ιστορίες σαν της Χερανούς-Σεχέρ, υπάρχουν στην Τουρκία πολλές. Ο ακριβής αριθμός των μικρών Αρμενισσών που αρπάχτηκαν από τους γονείς τους στη διάρκεια της γενοκτονίας του 1915, απήχθησαν από τις απομακρυσμένες επαρχίες της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, ή σώθηκαν- ενίοτε- από πονόψυχους Τούρκους πολίτες, παραμένει άγνωστος. Αυτές οι νεαρές «γκαβούρ» – άπιστες- άλλες φορές υιοθετήθηκαν κι άλλες αντικατέστησαν τις λιγότερο «φρέσκιες» συζύγους μπέηδων και πασάδων.

Τι απέγιναν. Πολλές προσηλυτίστηκαν στο Ισλάμ, άλλες κράτησαν, στα κρυφά, την ανάμνηση της χριστιανικής τους πίστης. Πολλές πήραν μαζί τους το μυστικό στον τάφο. «Απομεινάρια του ξίφους», τις αποκαλούσαν πολλοί Τούρκοι. Το «Αρμένιος» άλλωστε παραμένει στην Τουρκία μια λέξη ελάχιστα κολακευτική και κάθε αναφορά στη γενοκτονία των Αρμενίων εγκυμονεί τον κίνδυνο δικαστικής δίωξης. «Πολλές από τις γυναίκες αυτές δεν μιλούν, φοβούνται», λέει η Μεϊντά Σαρίς, από την «Άργκος». «Στην Τουρκία δεν ήταν ποτέ εύκολο να σηκωθείς και να πεις: “Η γιαγιά μου είναι Αρμένισσα”», προσθέτει η Ραχσάν Τσεμπέ, μία 40χρονη μεσίτρια. «Η αλήθεια είναι πάντως πως ο Χραντ Ντινκ βοήθησε πολύ στο να απελευθερωθεί αυτός ο λόγος», λέει ο ιστορικός Κερβοκιάν. Η ίδια η Ραχσάν ανακάλυψε την αλήθεια τυχαία, όταν πριν από τρία χρόνια θέλησε να φτιάξει το γενεαλογικό δένδρο της πολυμελούς της οικογένειας. Η γιαγιά της, η Νεβίν Πατσαλίογλου, έκλεινε τα 90 και διοργάνωναν μια μεγάλη γιορτή. Η Ραχσάν έμεινε άφωνη όταν ανακάλυψε, χάρη σε μια παλιά φωτογραφία, πως το πατρικό όνομα της γιαγιάς της ήταν Τασκάν, πως η ίδια ήταν κατά ένα τέταρτο Αρμένισσα. Πριν πεθάνει, η Νεβίν πρόλαβε να γνωρίσει τα δυο παιδιά του χαμένου από χρόνια αδελφού της. Και όταν πέθανε, πέρυσι, την αποχαιρέτισαν δύο φορές: μία στο τζαμί, μία σε εκκλησία. Ήταν η τελευταία της επιθυμία.