ΕΠΙΣΤΗΜΗ

Οι Φαραώ «γεννήθηκαν» στη Σαχάρα

Τον 5ο π.Χ. αιώνα, ο Ηρόδοτος περιέγραφε τον φαραωνικό πολιτισμό σαν δώρο του Νείλου. Σήμερα και ύστερα από μια σειρά συγκλονιστικών ανακαλύψεων, οι αιγυπτιολόγοι είναι σχεδόν σίγουροι ότι η κουλτούρα, η τεχνολογία, η θρησκεία, ακόμα και τα ιερογλυφικά της εποχής των Φαραώ δεν γεννήθηκαν στην κοιλάδα του Νείλου, αλλά έλκουν την καταγωγή τους από τα δυτικά, από περιοχές χαμένες στα βάθη της ερήμου.
Η πρώτη φαραωνική δυναστεία ιδρύθηκε γύρω στο 3100 π.Χ., από έναν κυβερνήτη που η ταυτότητά του δεν είναι επακριβώς γνωστή στην Ιστορία. Με πρωτεύουσα τη Μέμφιδα, κοντά στο σύγχρονο Κάιρο, το πρώιμο βασίλειο επεκτάθηκε προς τον Νότο, κατά μήκος της κοιλάδας του Νείλου, μέχρι το Ασουάν. Οι αιγυπτιολόγοι που αναζητούσαν ενδείξεις για την καταγωγή αυτού του πολιτισμού, επικέντρωναν παραδοσιακά τις προσπάθειές τους στην ίδια την κοιλάδα και στα ανατολικά, ανάμεσα στον Νείλο και την Ερυθρά Θάλασσα, επειδή τα ιερογλυφικά κείμενα είχαν πολλά συγγενικά στοιχεία με εκείνα της Μέσης Ανατολής.

Αμπού Μπαλάς. Μέχρι τη δεκαετία του ΄90, η μόνη αρχαιολογική ένδειξη που μπορούσε να συνδέσει τους Φαραώ με τη Δύση ήταν μια μυστηριώδης «χωματερή» κεραμικών αγγείων. Η περιοχή αυτή, που ανακαλύφθηκε το 1918, είναι γνωστή ως Αμπού Μπαλάς. Εκεί, εκτός από έναν λόφο σε απόσταση 200 χιλιομέτρων νοτιοδυτικά από την όαση Ντακχλά, οι παλιότεροι εξερευνητές εντόπισαν εκατοντάδες αμφορείς, οι πιο παλιοί από τους οποίους χρονολογούνται στην 6η δυναστεία, δηλαδή μεταξύ 2300 και 2100 π.Χ. Έκτοτε οι εικασίες για τη σπουδαιότητα της περιοχής έδιναν και έπαιρναν.

Υπόθεση Αλμάσι. Το 1939 ο Ούγγρος εξερευνητής Λάζλο Αλμάσι θεώρησε ότι η περιοχή Αμπού Μπαλάς αποτελούσε έναν ενδιάμεσο σταθμό σε μια υπερσαχάρια οδό που οδηγούσε δυτικά στην έρημο Κουφράχ- που σήμερα βρίσκεται στη Λιβύη. Ο Αλμάσι επιχείρησε να βρει τα ίχνη της αρχαίας αυτής οδού, αλλά δεν τα κατάφερε- ούτε ο ίδιος ούτε οι άλλοι που ήρθαν έπειτα από αυτόν. Μέχρι που το 1982 η έρευνα πήρε νέα τροπή, όταν ένας τύπος ονόματι Κάρλο Μπέργκμαν αποφάσισε να αφήσει στη μέση το διδακτορικό του στο μάρκετινγκ που έκανε στο Αμερικανικό Πανεπιστήμιο του Καΐρου και να γίνει… καμηλιέρης. Ο Μπέργκμαν άρχισε να διασχίζει την έρημο και ταυτόχρονα να ενδιαφέρεται για τα αρχαιολογικά απομεινάρια. Έτσι, το 1999 αποφάσισε να αναζητήσει τα ίχνη του μονοπατιού του Αμπού Μπαλάς.

«Ανοιχτό μουσείο». Σε αντίθεση με τον Αλμάσι και άλλους εξερευνητές που κινούνταν με αυτοκίνητο, ο Μπέργκμαν περπατούσε με τα πόδια, κρατώντας με τα χέρια του τα γκέμια της καμήλας. Ξεκίνησε από ένα σημείο, το Μέρι Ροκ, που βρίσκεται γύρω στα 35 χιλιόμετρα από την όαση Ντακχλά, προς την κατεύθυνση του Αμπού Μπαλάς. Προχώρησε γύρω από την περιοχή και, σε απόσταση μικρότερη των δύο χιλιομέτρων νοτιοδυτικά του Μέρι Ροκ, εντόπισε τα πρώτα κεραμικά υπολείμματα της 6ης δυναστείας. «Ήταν σαν ανοιχτό μουσείο», θα πει ο ίδιος στην επιστημονική επιθεώρηση «Νew Scientist».

Ίχνη… μουλαριών. Ο Μπέργκμαν κάλεσε Γερμανούς αρχαιολόγους από το Γερμανικό Αρχαιολογικό Ινστιτούτο του Καΐρου για να τους δείξει τα ευρήματα. Ύστερα από 2 εβδομάδες η ομάδα των ειδικών άρχισε να ανασκάπτει την περιοχή και βρέθηκε σε έναν από τους πολλούς σταθμούς που υπήρχαν κάποτε κατά μήκος του αρχαίου μονοπατιού. Ο ίδιος, άρχισε να χαρτογραφεί το μονοπάτι, ακολουθώντας μικρούς σωρούς από πέτρες, οι οποίοι δεν ήταν ορατοί σε όποιον περνούσε με το αυτοκίνητο και οι οποίοι είχαν τοποθετηθεί εκεί για να οροθετούν τον δρόμο. Το μονοπάτι προχωρούσε 350 χιλιόμετρα νοτιοδυτικά της όασης Ντακχλά προς το υψίπεδο Γκιλφ Κεμπίρ και μετά εξαφανιζόταν. Κανείς δεν ξέρει πού κατέληγε. Η ομάδα των Γερμανών ειδικών ανέσκαψε μέχρι τώρα 27 σταθμούς κατά μήκος της διαδρομής που ίσως να χρησίμευαν ως καταυλισμοί ταξιδιωτών. «Σε ορισμένες περιπτώσεις φαίνονται και τα ίχνη που άφησαν τα μουλάρια πριν 5.000 χρόνια. Είναι απίστευτο».

Αρχαίο μονοπάτι. Είναι η πρώτη υπερσαχάρια οδός και δείχνει ότι υπήρχαν φαραωνικές εξορμήσεις βαθιά στην έρημο, λένε στην «Νew Scientist» οι Γερμανοί αρχαιολόγοι που ανέσκαψαν το αρχαίο μονοπάτι. Λένε ότι ίσως να χρησίμευε ως εμπορικός δρόμος για τη μεταφορά ελεφαντοστού, εβένου και χρυσού από τα ενδότερα της Αφρικής. Το παλιότερο κεραμικό αγγείο που βρέθηκε κατά μήκος του μονοπατιού χρονολογείται από το 2300 π.Χ., όμως ο Κάρλο Μπέργκμαν πιστεύει ότι το μονοπάτι πρέπει να είναι πολύ παλαιότερο και να σχηματίστηκε κατά τη Νεολιθική Εποχή, χιλιάδες χρόνια νωρίτερα. Σε αυτό συνάδει η εκτίμηση ότι οι πρώτες φαραωνικές εξορμήσεις κατά μήκος του μονοπατιού δεν θα μπορούσαν να επιτευχθούν χωρίς την εμπειρία προηγούμενων εγχειρημάτων.


Η ξηρασία τούς οδήγησε στον ποταμό

ΑΚΟΜΗ και αν το υπερσαχάριο μονοπάτι παρέχει μόνον έμμεσες ενδείξεις για τη μετανάστευση ανθρώπων από την έρημο στην κοιλάδα του Νείλου, υπάρχουν ωστόσο σημαντικά στοιχεία που συνηγορούν στη διαπίστωση ότι ο φαραωνικός πολιτισμός προήλθε ή επηρεάστηκε καταλυτικά από τους ανθρώπους που ζούσαν στη δυτική έρημο. Στον σημαντικό προϊστορικό οικισμό Τζάρα, που βρίσκεται στο κέντρο του αιγυπτιακού ασβεστολιθικού υψιπέδου ανάμεσα στις δυτικές οάσεις και την κοιλάδα του Νείλου, εντοπίστηκε μια ποικιλία από επεξεργασμένα εργαλεία όπως μαχαίρια και βέλη, που χρονολογούνται στο 5500 π.Χ.

Περίπου 500 χρόνια αργότερα η ίδια τεχνολογία κατασκευής εργαλείων εμφανίζεται στην κοιλάδα του Νείλου, υποδεικνύοντας ότι υπήρχε επαφή ανάμεσα στις δύο περιοχές πριν από την εποχή των Φαραώ.

Από την άλλη πλευρά, τον Αύγουστο του 2006 δύο Γερμανοί αρχαιολόγοι δημοσίευσαν στην επιστημονική επιθεώρηση «Science» μία λεπτομερή ανάλυση των αρχαιολογικών δεδομένων και του κλίματος που επικρατούσε σε εκατοντάδες περιοχές της Σαχάρας, μέχρι πριν από 12.000 χρόνια.

Σύμφωνα με την εργασία των ειδικών, πριν από 10.500 χρόνια η δυτική έρημος έγινε κατοικήσιμη. Επτά χιλιάδες χρόνια πριν οι κλιματικές συνθήκες άλλαξαν και η έρημος άρχισε να ξηραίνεται, αναγκάζοντας τους ανθρώπους να καταφύγουν στις οάσεις ή στην κοιλάδα του Νείλου.


Τα ζώα προβλέπουν τους σεισμούς

Το πρωινό της 26ης Δεκεμβρίου του 2004, οι χωρικοί στο Μπανγκ Κιούι της Ταϊλάνδης πρόσεξαν κάτι περίεργο. Τα βουβάλια, που έβοσκαν αμέριμνα στην παραλία, ξαφνικά σήκωσαν τα κεφάλια τους, τέντωσαν τα αυτιά τους και κοίταξαν προς τη θάλασσα. Σε δευτερόλεπτα άρχισαν να τρέχουν πανικόβλητα προς τον πλησιέστερο λόφο. Όσοι χωρικοί τα ακολούθησαν ενστικτωδώς, γλίτωσαν από το τσουνάμι που έπληξε τις ακτές έπειτα από μερικά λεπτά.

Χιλιάδες είναι οι αναφορές, σε παγκόσμια κλίμακα, για ζώα που φέρονται περίεργα λίγη ώρα ή ακόμα και μέρες πριν από έναν μεγάλο σεισμό ή κάποια άλλη φυσική καταστροφή. Ελέφαντες, σκυλιά, φίδια, φλαμίνγκο ποντίκια, αντιλόπες, νυχτερίδες κι ένα σωρό άλλα πλάσματα αλλάζουν συμπεριφορά. Είναι δυνατόν αυτά τα ζώα να διαισθάνονται τον κίνδυνο ή να λαμβάνουν κάποια σήματα που οι άνθρωποι δεν μπορούν να αντιληφθούν; Οι επιστήμονες αναζητούν

ΤΑ ΒΟΥΒΑΛΙΑ στην Ταϊλάνδη «κατάλαβαν» το τσουνάμι του 2004 και απομακρύνθηκαν από την παραλία· όσοι τα ακολούθησαν, σώθηκαν

τις απαντήσεις, μελετώντας ανάλογα περιστατικά και εγκαθιστώντας κέντρα παρακολούθησης σε διάφορες χώρες. Παρά τις συνεχείς έρευνες, οι σεισμολόγοι δεν έχουν καταφέρει να εντοπίσουν κάποιο προειδοποιητικό σήμα πριν από έναν σεισμό. Αν όμως τα ζώα καταλαβαίνουν κάτι, ένα σύστημα έγκαιρης πρόγνωσης βασισμένο στη συμπεριφορά τους θα μπορούσε να σώσει αναρίθμητες ζωές.

Γιατί αντιδρούν; Θεωρίες που να εξηγούν το φαινόμενο υπάρχουν πολλές. Μία από αυτές αναφέρει ότι κάποια ζώα αντιλαμβάνονται αλλαγές στο ηλεκτρομαγνητικό πεδίο της Γης- παρ΄ ότι αμφισβητείται γενικότερα ο συσχετισμός τυχόν ηλεκτρομαγνητικών αλλαγών με τους σεισμούς. Άλλη θεωρία υποστηρίζει πως τα ζώα αντιδρούν στην έκλυση αερίων όπως το ραδόνιο και το υδρογόνο από τα βράχια πριν από τον σεισμό. Λίγοι ειδικοί, όμως, αποδέχονται αυτήν την εκδοχή.

Πάντως τα ζώα «τρελαίνονται» συχνά. Ο Ρούπερτ Σέλντρεϊκ, βιολόγος που μελετά ανεξήγητες συμπεριφορές σε ζώα, λέει πως αυτό έχει παρατηρηθεί πριν από σεισμούς ή άλλες καταστροφές. «Νομίζω ότι τα ζώα καταλαβαίνουν κάτι που δε βλέπουμε εμείς. Είτε είναι ηλεκτρομαγνητικής φύσεως είτε μια “έκτη αίσθηση”», επισημαίνει στο «Νew Scientist».

Ανακάλυψη κατά λάθος. Μέχρι τώρα πάντως δεν υπήρχαν αποδεικτικά στοιχεία για οποιαδήποτε θεωρία. Όμως τον περασμένο Νοέμβριο ένας ψυχολόγος ανακάλυψε κατά λάθος κάτι που ίσως ρίξει φως στην υπόθεση. Ο Στάνλεϊ Κόραν, από το Πανεπιστήμιο της Βρετανικής Κολούμπιας στον Καναδά, έκανε έρευνα σε σκυλιά για να δει αν πάσχουν από εποχική κατάθλιψη τον χειμώνα, όπως αρκετοί άνθρωποι. Τυχαία, ανακάλυψε ότι μια μέρα σχεδόν όλα τα σκυλιά παρουσίασαν αλλόκοτη συμπεριφορά. Ήταν η μέρα που ένας σεισμός 6,8 Ρίχτερ έπληξε την περιοχή της Ουάσιγκτον, 240 χλμ. νότια του Βανκούβερ όπου βρίσκονταν τα σκυλιά!

Ερευνώντας το συμβάν, ο επιστήμονας υπέθεσε ότι τα ζώα έχουν την ικανότητα να αισθάνονται κάποιες δονήσεις από το υπέδαφος, σε συχνότητες όπου οι άνθρωποι δεν αντιλαμβάνονται. «Είχα διαβάσει μια σειρά από περιγραφές όπου αναφερόταν πως έπειτα από χιονοστιβάδες, οι διασώστες βρίσκουν ανθρώπους θαμμένους στο χιόνι επειδή τα σκυλιά τούς ακούνε και τους εντοπίζουν. Άρχισα να αναρωτιέμαι αν τα σκυλιά μπορούσαν να ακούσουν κάτι πριν από έναν σεισμό».

Σύστημα προειδοποίησης. Έπειτα από περαιτέρω έρευνα, ο Κόραν διεπίστωσε ότι τα σκυλιά με τεντωμένα αυτιά και μικρά κεφάλια είναι αυτά που διαθέτουν ακοή με μεγαλύτερη εμβέλεια.

«Ξέρουμε πάντως ότι τουλάχιστον πριν από κάποιους σεισμούς, τα ζώα συμπεριφέρονται περίεργα. Αυτό είναι ένα σοβαρό κίνητρο για να αναπτύξουμε κάποιο σύστημα προειδοποίησης», λέει ο Σέλντρεϊκ. Προς το παρόν η Δύση δεν το έχει πράξει, όμως οι Κινέζοι έχουν πάρει τα ζώα στα… σοβαρά! Στο κέντρο της Νότιας Κίνας, στην Νανίνγκ, οι επιστήμονες παρακολουθούν με βίντεο τις φάρμες εκτροφής φιδιών σε όλη τη χώρα. Αν τα φίδια αρχίσουν να κάνουν απελπισμένες κινήσεις για να ξεφύγουν από το κλουβί τους, οι ειδικοί σημαίνουν συναγερμό.


Η μαζική εγκατάλειψη της αρχαίας Ελίκης

Η ιδέα ότι τα ζώα μπορούν να προβλέψουν τους σεισμούς συναντάται και στην Αρχαία Ελλάδα. Το 373 π.Χ. ο Θουκυδίδης περιγράφει τη μαζική…

εγκατάλειψη της Ελίκης από αρουραίους, σκυλιά, φίδια και νυφίτσες, μέρες πριν από τον καταστροφικό σεισμό. Είναι η πρώτη γραπτή περιγραφή σχετικά.
Με πρόβλεψη 2.041 νεκροί, χωρίς πρόβλεψη 250.000 νεκροί

ΔΥΟ ΣΕΙΣΜΟΙ με παρόμοιο μέγεθος σε δύο κινεζικές πόλεις με πληθυσμό ενός εκατομμυρίου κατοίκων· δύο διαφορετικές ιστορίες. Στον πρώτο σεισμό σκοτώθηκε ποσοστό μικρότερο τού 3% του πληθυσμού, ενώ στον άλλον μεγαλύτερο του 25%. Στην πρώτη περίπτωση οι ειδικοί προέβλεψαν την καταστροφή, στη δεύτερη όχι.

Τον χειμώνα του 1974-75, οι επιστήμονες παρατήρησαν ότι είχαν αρχίσει να λαμβάνουν χώρα αλλαγές στο επίπεδο της στάθμης των υδάτων της περιοχής γύρω από την πόλη Χαϊτσένγκ στην επαρχία Λιαονίνγκ. Τα σημάδια της σεισμικής δραστηριότητας ήταν ξεκάθαρα αλλά οι Αρχές δίσταζαν να κινητοποιήσουν τους κατοίκους φοβούμενες ότι θα επικρατούσε πανικός. Τα φαινόμενα όμως συνεχίζονταν και τα ζώα άρχισαν να «τρελαίνονται».

Τα φίδια «πάγωναν» στη μέση του δρόμου, τα σκυλιά γάβγιζαν συνέχεια. Οι ντόπιοι κατάλαβαν ότι κάτι επρόκειτο να συμβεί και οι Αρχές ανακοίνωσαν ότι υπήρχε πιθανότητα να σημειωθεί σεισμός. Χιλιάδες εγκατέλειψαν την πόλη ενώ άλλοι έχτισαν παραπήγματα στους δρόμους φοβούμενοι ότι τα κτίρια θα κατέρρεαν.

Λίγες ημέρες αργότερα, στις 4 Φεβρουαρίου του ΄75 ο σεισμός- μεγέθους 7,3 Ρίχτερ- χτύπησε την περιοχή σκοτώνοντας 2.041 άτομα αντί για εκατοντάδες χιλιάδες.

Οι επιστήμονες θεώρησαν ότι αυτή ήταν η αρχή της εποχής της πρόγνωσης των σεισμών. Αλλά η αισιοδοξία τους δεν κράτησε πολύ.

Τον επόμενο χρόνο, στις 28 Ιουλίου, ένας σεισμός 7,6 Ρίχτερ χτύπησε μια άλλη κινεζική πόλη, το Τανγκσάν, νότια του Πεκίνου. Κανένα σημάδι δεν προειδοποίησε. Αποτέλεσμα: 250.000 νεκροί.