[ Πρόσωπα ] Ο Γέρος του γερμανικού καμπαρέ

Η ζωή του ήταν σαν ταινία: από τη Βαϊμάρη στον ναζισμό, από την ΕΣΣΔ στο Νταχάου, από τις διαψευσμένες ελπίδες του «υπαρκτού σοσιαλισμού» στη μεταψυχροπολεμική εποχή.
Την ερχόμενη Τρίτη, στις 27 Δεκεμβρίου, ο Έρβιν Γκεσόνεκ, ο Γέρος του γερμανικού καμπαρέ και του Μπερλίνερ Ανσάμπλ, συμπληρώνει 100 χρόνια ζωής. Για την κουλτούρα και τη μνήμη της Γερμανίας, είναι ένα ζωντανό μνημείο. Η βιογραφία αυτού του ευσταλούς αιωνόβιου Βερολινέζου θα μπορούσε να γίνει η ταινία που γελοιοποιεί την ωμότητα και τη βλακεία του ναζισμού, σημειώνει η ιταλική «Ρεπούμπλικα».

Ο Γκεσόνεκ μεγάλωσε μέσα στη φτώχεια και αποφάσισε να γίνει ηθοποιός το 1928, όταν είδε την «Όπερα της πεντάρας» του Μπέρτολτ Μπρεχτ. Άρχισε τότε να κάνει μεροκάματα στα τσίρκο και στα Εκνάιπεν, τις βερολινέζικες μπιραρίες. Γρήγορα γνώρισε την επιτυχία. Διάβαζε δημοσίως έργα του Μπρεχτ και συμμετείχε σε μια ομάδα νεαρών Εβραίων ηθοποιών η οποία περιγελούσε αυτούς που ονειρεύονταν το ισχυρό γερμανικό κράτος. Όμως ο Χίτλερ κέρδισε το 1933 τις εκλογές και ο Γκεσόνεκ διέφυγε στην Πολωνία και μετά στην Πράγα, όπου είχε την ιδέα να φωτογραφηθεί γυμνός, δεμένος πάνω σε μια σβάστικα, σαν θύμα του μεσαιωνικού βασανιστηρίου του τροχού. Η φωτογραφία που τράβηξε ο φωτογράφος Τζων Χάρτφιλντ έκανε τον γύρο του κόσμου ως μία από τις πρώτες καταγγελίες της χιτλερικής βαρβαρότητας. «Τότε ήμουν κομμουνιστής», λέει ο Γκεσόνεκ.

Από την Πράγα μετανάστευσε στην ΕΣΣΔ, όπου ξανάρχισε τις παραστάσεις. Αλλά η σάτιρά του εξόργισε την ασφάλεια, τη ΝΚVD, σε μια εποχή μάλιστα που ο Στάλιν ετοιμαζόταν να υπογράψει με τον Χίτλερ τον διαμελισμό της Πολωνίας. Έτσι η πατρίδα του σοσιαλισμού απέλασε τον κομμουνιστή ηθοποιό και τον έστειλε στο στόμα του λύκου- στην Πράγα, όπου λίγο αργότερα έφτασε η Βέρμαχτ: «Έζησα για λίγο στην παρανομία, μετά μαζί με δύο Τσέχους συντρόφους προσπαθήσαμε να διαφύγουμε στο Λονδίνο. Μας πρόδωσε ένας χαφιές». Στην ανάκριση, «ένας αξιωματικός των Ες-Ες μου προσέφερε διαβατήριο για τη Βρετανία, αν σε αντάλλαγμα δούλευα γι΄ αυτούς. Αρνήθηκα». Κατέληξε στο Νταχάου όπου οργάνωσε στα κρυφά το καμπαρέ των κρατουμένων. Και τα Χριστούγεννα του 1939 ανέβασε μια σάτιρα βασισμένη στα «Καινούργια ρούχα του βασιλιά» του Χανς Κρίστιαν Άντερσεν.

Τα Ες-Ες ανακάλυψαν το κρυφό καμπαρέ, αλλά επέτρεψαν τη λειτουργία του επειδή έπλητταν και ήθελαν κι αυτοί το θέαμα. Ο Γκεσόνεκ σκηνοθέτησε ένα έργο με τον προκλητικό τίτλο «Η ματωμένη νύχτα στο φρούριο του τρόμου ή ο Ιππότης Αντολάρ». «Ο Ιππότης Αντολάρ, ο αρνητικός ήρωας, ήταν προφανώς ο Χίτλερ. Αλλά οι ναζί αξιωματικοί δεν το κατάλαβαν και διπλώνονταν στα δύο από τα γέλια», θυμάται ο ηθοποιός. Μαζί τους γελούσαν με την καρδιά τους και χίλιοι εκτοπισμένοι.