Πότε η τέχνη αξίζει εκατομμύρια;

Τι είναι αυτό που ξεχωρίζει τα έργα τέχνης που αξίζουν εκατομμύρια δολάρια
από εκείνα που πωλούνται σε χαμηλότερες τιμές; Ένας οικονομολόγος επιχειρεί να
δώσει μία απάντηση στο ερώτημα αυτό με μία νέα θεωρία που έχει επινοήσει: τη
στατιστική της δημιουργικότητας.

Νεαροί ζωγράφοι-ιδιοφυΐες όπως ο Βαν Γκογκ, ο Πικάσο και ο Γκογκέν, ήταν καινοτόμοι στον τρόπο που παρήγαν έργα τέχνης. Σε αντίθεση με αυτούς, οι μεγάλοι δάσκαλοι όπως ο Σεζάν δημιούργησαν τα αριστουργήματά τους σε μεγάλη ηλικία και ύστερα από πολλές δοκιμές

Τεράστια άνθηση γνωρίζει τα τελευταία χρόνια το εμπόριο έργων τέχνης. Κανένα
μυστήριο δεν καλύπτει τα αίτια αυτής της άνθησης: την τελευταία δεκαετία οι
πλούσιοι έχουν γίνει ακόμα πλουσιότεροι και πλέον επενδύουν μεγάλο μέρος των
χρημάτων τους στην τέχνη, ενώ νέοι δισεκατομμυριούχοι από την Κίνα, την Ινδία,
και κυρίως τη Ρωσία έχουν εισέλθει δυναμικά στην αγορά έργων τέχνης. Το
μυστηριώδες κομμάτι της σύγχρονης μανίας για επενδύσεις στην τέχνη αφορά τον
εντοπισμό του στοιχείου εκείνου που καθιστά ένα έργο τέχνης άξιο να πωληθεί
προς 30 εκατομμύρια δολάρια αντί 1 εκατ. δολαρίων. Ούτε καν άνθρωποι που
επαγγελματικά ασχολούνται με το εμπόριο έργων τέχνης ισχυρίζονται πως έχουν
ορισμό για το τι συνιστά μεγάλη τέχνη. Μάλιστα, υπερηφανεύονται για το ότι δεν
έχουν ορισμό γι’ αυτό.

Ωστόσο, τα τελευταία πέντε χρόνια, ένας άνθρωπος ονόματι Ντέιβιντ Γκάλενσον,
λάτρης έργων τέχνης, συλλέκτης σε μικρό επίπεδο, και καθηγητής Οικονομικών στο
Πανεπιστήμιο του Σικάγου, προσπαθεί να αλλάξει αυτήν την κατάσταση, και να
δώσει ένα είδος ορισμού ως προς το τι συνιστά μεγάλη τέχνη. Έτσι, έχει
αναπτύξει κάτι που πλησιάζει μία ενοποιημένη θεωρία της τέχνης, η οποία μπορεί
να μην τον έχει κάνει ιδιαίτερα συμπαθή στον κόσμο της τέχνης, αλλά εξηγεί με
ιδιαίτερα αποτελεσματικό τρόπο τη σχετική αξία των μεγαλύτερων πινάκων του
κόσμου.

Η θεωρία αυτή έχει τις ρίζες της σε μία συζήτηση που έγινε πριν από μία
δεκαετία ανάμεσα στον Γκάλενσον και σε μία έμπορο έργων τέχνης που γνώριζε.
Τότε, ο οικονομολόγος σκεφτόταν να αγοράσει έναν παλιό πίνακα ενός Αμερικανού
ζωγράφου ονόματι Σολ ΛεΒιτ, και ρώτησε την έμπορο τη γνώμη της για την τιμή.
Εκείνη του είπε τότε ότι το συγκεκριμένο έργο ήταν υπερτιμημένο επειδή πιο
πρόσφατα έργα του ΛεΒιτ πωλούνταν φθηνότερα. Όταν ο Γκάλενσον τη ρώτησε που
βασίζει αυτή τη σύγκριση, εκείνη απάντησε ότι η ηλικία του καλλιτέχνη δεν
καθορίζει την τιμή της δουλειάς του.

«Ολόκληρη τη ζωή μου μελετώ τη σχέση ανάμεσα στην ηλικία και την
παραγωγικότητα», είπε ο Γκάλενσον την περασμένη εβδομάδα, «και ξαφνικά έρχεται
αυτή η έμπορος και μου λέει ότι δεν έχει καμία σημασία αυτό».

Οπότε, άρχισε να συγκεντρώνει στοιχεία για την τιμή πώλησης έργων των
Γουόρχολ, Τζάκσον Πόλοκ και άλλων Αμερικανών καλλιτεχνών, και ανακάλυψε μία
τάση. Οι περισσότεροι καλλιτέχνες παρήγαγαν τα έργα τους που πωλήθηκαν μετά
στην υψηλότερη τιμή είτε πολύ νωρίς στην καριέρα τους, όπως ο Γουόρχολ, είτε
πολύ αργά, όπως ο Πόλοκ. Όταν ο οικονομολόγος διεύρυνε το αντικείμενο της
μελέτης του στους Ευρωπαίους ζωγράφους, ανακάλυψε πως ισχύει η ίδια τάση.

Ο Ντέιβιντ Γκάλενσον, ερασιτέχνης λάτρης της τέχνης και καθηγητής Οικονομικών στο Πανεπιστήμιο του Σικάγου, επινόησε την πρωτότυπη θεωρία της δημιουργικότητας, η οποία βασίζεται στη στατιστική ανάλυση παραγόντων που αφορούν τη δημιουργία και την τιμή πώλησης μεγάλων έργων τέχνης

Οι εξαιρέσεις. Βέβαια, η θεωρία του κ. Γκάλενσον δεν μπορεί να εξηγήσει
ολόκληρη την ιστορία της τέχνης. Υπάρχουν ξεκάθαρες εξαιρέσεις, όπως η
Γκουέρνικα που ο Πικάσο ζωγράφισε όταν ήταν 55 ετών, δεκαετίες αργότερα από
πολλά εκ των καλυτέρων του έργων, και ο «Μάο», που φιλοτέχνησε ο Άντι Γουόρχολ
το 1972, και που πουλήθηκε ακριβότερα από την «Πορτοκαλί Μέριλιν» του 1962 του
ιδίου, στη μεγάλη δημοπρασία που έγινε την Τετάρτη το βράδυ στη Νέα Υόρκη, από
τον μεγάλο οίκο δημοπρασιών Christie’s.

Ωστόσο, αυτά τα παραδείγματα αποτελούν εξαιρέσεις. Εάν κοιτάξει κανείς τις
τιμές πώλησης των έργων στις φετινές δημοπρασίες, ή κάνει μία βόλτα σε
οποιοδήποτε μεγάλο μουσείο τέχνης, δεν μπορεί παρά να παρατηρήσει ότι ο κ.
Γκάλενσον πράγματι έχει εντοπίσει κάτι ενδιαφέρον. Όταν μία νεκρή φύση, που ο
Σεζάν ζωγράφισε στην ηλικία των 56 χρόνων, παραδείγματος χάριν, πουλήθηκε
έναντι 37 εκατομμυρίων δολαρίων στο Σόθμπις την προηγούμενη εβδομάδα, οι
ειδικοί σε θέματα τέχνης έσπευσαν να δικαιολογήσουν την ιδιαίτερα υψηλή τιμή
πώλησης, αναφερόμενοι στην σπανιότητα των έργων νεκρής φύσης του Σεζάν. Την
επόμενη νύχτα στο Christie’s, μία άλλη νεκρή φύση του Σεζάν – που δημιούργησε
όταν ήταν 34 χρόνων – πουλήθηκε μόλις 1,1 εκατομμύρια δολάρια.

Η ανθρώπινη κρίση είναι υπερβολικά «μαγική»

Την Τετάρτη το βράδυ, στη δημοπρασία που έγινε από τον οίκο Christie’s, το πορτρέτο του Μάο Τσε Τουνγκ από τον Άντι Γουόρχολ πωλήθηκε έναντι 17,67 εκατ. δολαρίων, ενώ η «Πορτοκαλί Μέριλιν» του ιδίου έναντι 16,44 εκατ. δολαρίων

Η θεωρία του Γκάλενσον έχει αρχίσει να κερδίζει έδαφος σε ορισμένους κύκλους.
Υπάρχουν όμως και αρκετοί που τον θεωρούν ελαφρώς παράξενο. Ένας κριτικός
τέχνης σε άρθρο του στη «Σικάγο Τρίμπιουν», κατηγόρησε τον Γκάλενσον ότι
εφαρμόζει στατιστική ανάλυση σε έναν τομέα που δεν μπορεί να μετρηθεί
ποσοτικά. Το αληθινό πρόβλημα που παρουσιάζεται με τη θεωρία της
δημιουργικότητας του Γκάλενσον είναι πως δεν είναι αυτό που θέλουμε να
ακούσουμε. Μας αρέσει να πιστεύουμε ότι η ανθρώπινη κρίση είναι υπερβολικά
σύνθετη, υπερβολικά «μαγική» για να μπορεί κλειστεί μέσα σε στατιστική
ανάλυση.