Ο τελευταίος των σφουγγαράδων

Στο Τάρπον Σπρινγκς της Φλόριντας, ο ηλικιωμένος άνδρας εξακολουθεί να
ονειρεύεται τον βυθό. Ονειρεύεται σφουγγάρια, καρχαρίες και μεγαλόκαρδους
άνδρες που πίστευε πως θα ζούσαν για πάντα, αλλά έχουν τώρα πια φύγει.

Τότε και τώρα. Ο Φιλ Φατολίτης με το πούρο του σε φωτογραφία από τη δεκαετία του 1960 (κάτω) και σήμερα, στα 82 του, με τον γάντζο για τα σφουγγάρια δίπλα σ’ ένα από τα ιστορικά ελληνικά σφουγγαράδικα του Τάρπον Σπρινγκς της Φλόριντας.

«Είναι σκληρό να γερνάς», λέει. Βλέπεις τους φίλους σου να πεθαίνουν. Το σώμα
σου επαναστατεί. Η βραχυπρόθεσμη μνήμη σου σε προδίδει. Όμως δεν ξεχνάς. Ο Φιλ
Φατολίτης δεν έχει ξεχάσει τη μέρα που βρήκε στον βυθό ένα πτώμα. Έβαλε το
σκάφανδρό του, κατέβηκε στον βυθό και άρχισε να προχωράει αργά κόντρα στην
παλίρροια ψάχνοντας για έναν σφουγγαρά που δεν έδινε σημεία ζωής. Τον βρήκε να
κείτεται στον βυθό…

Ίσως άλλοι δύτες να τα είχαν παρατήσει έπειτα απ’ αυτό. Αλλά ο Φατολίτης
λάτρευε τα πάντα στη θάλασσα, από τον άνεμο στο ηλιοκαμένο δέρμα του μέχρι τον
κίνδυνο. Να βουτάει για σφουγγάρια, ήταν στο αίμα του: πίσω στην Ελλάδα, ο
δύτης παππούς του πηδούσε από τη βάρκα κρατώντας μια μεγάλη πέτρα για να τον
κατεβάζει στον βυθό. Τώρα, στο μικρό μπανγκαλόου του στη Ριντ Στριτ του Τάρπον
Σπρινγκς, ο Φιλ Φατολίτης μιλάει για τη λύπη του που δεν κάνει πια καταδύσεις.
«Μου το απαγορεύει ο γιατρός», παραπονιέται. Αν μπορούσε, θα μάζευε το τσούρμο
για μια τελευταία φορά. Θα έβγαιναν με το σκάφος στον κόλπο της Φλόριντας και
θα φορούσε για τελευταία φορά το σκάφανδρο. Το πλήρωμα θα βίδωνε στη στολή το
βαρύ χάλκινο κράνος κι εκείνος θα γλιστρούσε από το σκάφος περιμένοντας τη
στιγμή που οι βαριές μπότες θα άγγιζαν τον βραχώδη βυθό. Και θα μάζευε
σφουγγάρια.

Ας μην λέμε όμως ανοησίες. Είναι 82 χρόνων, με προβλήματα στην καρδιά και στα
έντερα. «Άλλωστε δεν θα μπορούσα να μαζέψω πια ένα τέτοιο πλήρωμα», λέει.
«Όλοι, τα παιδιά που ήξερα, έχουν πεθάνει». Ο Φιλ Φατολίτης είναι από τους
τελευταίους του είδους, ένας δύτης από τις ένδοξες ημέρες του Τάρπον Σπρινγκς
που φορούσε την κλασική βαριά στολή, τις σιδερένιες μπότες, το παλιομοδίτικο
κράνος – εξοπλισμό που βρίσκεις πια στα ναυτικά μουσεία. «Είμαι εγώ και ένας
άλλος δύτης από τα παλιά που ζούμε ακόμη», λέει. «Εκείνος βρίσκεται σε έναν
οίκο ευγηρίας εδώ στο Τάρπον. Δεν μπορεί να μιλήσει. Πήγα χθες να τον δω».

Από 12 χρόνων. Για έναν άνθρωπο με τα δικά του προβλήματα υγείας, ο Φιλ
Φατολίτης μοιάζει εντυπωσιακά υγιής. Το μεγαλύτερο από τα έξι παιδιά του είναι
59 χρόνων, το μικρότερο είναι δεκατεσσάρων. Τα μαύρα μάτια του είναι ζωηρά και
ένας θύσανος από λευκά μαλλιά στολίζει το κεφάλι του. «Έγινα σφουγγαράς στα 12
μου», λέει. Έβγαιναν στη θάλασσα με τη «Δήμητρα», το σκάφος του Θείου Πέτρου,
για τρεις εβδομάδες τη φορά. Το αγόρι βοηθούσε με τους σωλήνες, έπλενε τα
σφουγγάρια και ονειρευόταν την ημέρα που θα του επέτρεπαν να βουτήξει.

Μια μέρα, στον Κόλπο του Μεξικού, ο Θείος Πέτρος τον ρώτησε: «Έτοιμος να
βουτήξεις;» Ο Φιλ ήταν 16 χρόνων και ένιωθε αθάνατος. Όταν ξεμπάρκαρε, πήγε
στη μητέρα του 1.200 δολάρια, μια μικρή περιουσία το 1939.

Σύντομα ο Φιλ απέκτησε το πρώτο σκάφος του, την «Μέλμπα», από το όνομα της
πρώτης από τις πολλές συζύγους του. Πόσες συζύγους; Είναι ένα θέμα που πονάει.
Μετράει τους γάμους του στα δάχτυλα των δύο χεριών. Οι σφουγγαράδες σπάνια
γίνονταν πολύ καλοί σύζυγοι. Έλειπαν πολύ συχνά και για μεγάλα διαστήματα. Στη
στεριά, αισθάνονταν νευρικοί, ονειρεύονταν τη θάλασσα.

Έφυγαν. Μια αρρώστια στα τέλη της δεκαετίας του 1930 σκότωσε τα
σφουγγάρια. Οι σφουγγαράδες έφυγαν για να δουλέψουν στις χαλυβουργίες των
Μεσοδυτικών Πολιτειών. Ο Φατολίτης όμως βουτούσε βαθιά και βρήκε αρκετά
σφουγγάρια για να περάσει τη δύσκολη περίοδο. Στα βαθιά νερά, 40 μέτρα και
πάνω, έμενε στον βυθό 25 ολόκληρα λεπτά, αν χρειαζόταν. Στα ρηχά νερά, έμενε
για ώρες. Οι σφυροκέφαλοι κολυμπούσαν κοντά του, οι καρχαρίες-τίγρεις επίσης.
Και οι δύο είναι ανθρωποφάγοι. Ο Φατολίτης δεν φοβόταν τους καρχαρίες-τίγρεις
ούτε τους σφυροκέφαλους. Τους λευκούς όμως… «Ήταν πραγματικά επιθετικοί»,
λέει. Η τακτική του ήταν να στρέφεται προς το μέρος του καρχαρία και αργά αργά
να οπισθοχωρεί. Αν ο καρχαρίας χανόταν από το οπτικό πεδίο του, τότε τα
πράγματα γίνονταν επικίνδυνα και έπρεπε να τραβήξει το σκοινί πέντε φορές –
για να πει στους άλλους στην επιφάνεια, «Καρχαρίας! Τραβήξτε με πάνω γρήγορα!»

Στη Λεωφόρο Δωδεκανήσου

Τα σφουγγάρια εξακολουθούν να είναι σημαντικά στο Τάρπον Σπρινγκς, που
ιδρύθηκε το 1887, αλλά «κατακτήθηκε» στις αρχές του 20ού αιώνα από εκατοντάδες
Έλληνες σφουγγαράδες με τις οικογένειές τους. Τα Θεοφάνεια γιορτάζονται εκεί
περισσότερο από οπουδήποτε αλλού στις ΗΠΑ και προσελκύουν τουρίστες απ’ όλη τη
χώρα. Η ορθόδοξη εκκλησία της πόλης, ο Άγιος Νικόλαος, είναι αντίγραφο της
Αγίας Σοφίας της Κωνσταντινούπολης. Σήμερα οι τουρίστες εξακολουθούν να
αγοράζουν σφουγγάρια στα καταστήματα της Λεωφόρου Δωδεκανήσου. Όμως τώρα
υπάρχουν μισή δωδεκάδα σφουγγαράδικα, ενώ κάποτε ήταν 300. Αφού ξεφόρτωναν, οι
δύτες πήγαιναν στα καφενεία για να φάνε αρνί και ντολμαδάκια, να πιουν, να
καπνίσουν και να τραγουδήσουν.

LINK: *www.tarponsprings.com/