ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Σκάνδαλα, ΜΜΕ και εμπιστοσύνη

Τις τελευταίες ημέρες η θεματολογία των μέσων ενημέρωσης έχει για μια ακόμη
φορά επιστρέψει στα σκάνδαλα. Τα ΜΜΕ έχουν αρχίσει, όπως θα αναμενόταν, να
δημοσιοποιούν διάφορες νέες αποκαλύψεις. Το πιο ενδιαφέρον στοιχείο είναι ότι
γνωστοί τηλε-σχολιαστές θέτουν πρόσθετα ερωτήματα έτσι ώστε να έχει αρχίσει
ένας σπειροειδής κύκλος σκανδαλοθηρίας. Δεν ξέρω αν οι δημοσιογράφοι επιτελούν
τον ρόλο του τηλε-εισαγγελέα, αλλά γίνεται πλέον εμφανές ότι είναι αυτοί που
οδηγούν αντί να παρακολουθούν τις εξελίξεις που λογικά θα προέρχονταν από τις
θεσμικές εξουσίες.

Υπό αυτήν την έννοια θα μπορούσε να λεχθεί ότι τα ΜΜΕ όχι μόνον επιτελούν τον
βασικό τους ρόλο, δηλαδή να επιτηρούν την κυβέρνηση, να προστατεύουν το
δημόσιο συμφέρον και να εμποδίζουν τους κατέχοντες την εξουσία να υπερβαίνουν
τα όρια, αλλά κι ότι παρέχουν έναν «ορισμό της κατάστασης» και μια εικόνα της
επικρατούσας αντίληψης. Έτσι τα εγχώρια μέσα ενημέρωσης σε αντίθεση με αυτά
άλλων χωρών, όπως λόγου χάρη στην Ιταλία, δεν αναφέρονται ούτε παρακολουθούν
τις πρωτοβουλίες της δικαστικής εξουσίας. Αντίθετα, δίνουν την εντύπωση ότι
πρωτοστατούν σε ένα είδος «κάθαρσης». Με άλλα λόγια, αντί να ενημερώνουν και
να ψυχαγωγούν, τα εγχώρια ΜΜΕ έχουν αρχίσει να απολαμβάνουν μια διάσταση
παρεμβατική.

Βέβαια σε ιστορικό επίπεδο αυτό δεν είναι πρωτόγνωρο. Τα ΜΜΕ πολλαπλασιάζουν
το ενδιαφέρον τους όταν έχουν να καταγράψουν σκάνδαλα που (α) παραβιάζουν την
κυρίαρχη ηθική, (β) οι εν λόγω παραβιάσεις επιτελούνται από συγκεκριμένα
πρόσωπα, (γ) οι δράσεις αυτών των προσώπων έχουν να κάνουν με τα προσωπικά
συμφέροντά τους και είναι σκόπιμες. Ακόμη, οι αποκαλύψεις πρέπει να
κυκλοφορήσουν ευρέως από τα μέσα ενημέρωσης και να μετατραπούν σε αφήγημα ώστε
να πυροδοτήσουν το δημόσιο ενδιαφέρον και τη συζήτηση.

Στον αυξανόμενο όμως ρόλο των ΜΜΕ συμβάλλει η σταθερή αύξηση των σκανδάλων
παρά το γεγονός ότι σκάνδαλα, πολιτικά, οικονομικά ή ερωτικά υπήρχαν πάντα. Η
διαφορά είναι ότι ποτέ άλλοτε στο παρελθόν δεν καταγραφόταν τέτοια συχνή
προβολή τους και δεν γινόταν τόσο μεγάλη συζήτηση για αυτά.

Οφείλεται η συχνότητά τους στις αλλαγές που έχει υποστεί η κουλτούρα της
δημοσιογραφίας λόγω της άκριτης εμπορευματοποίησης και ανελέητου ανταγωνισμού;
Με μια πρώτη ματιά κάποιος θα απαντούσε καταφατικά. Όμως η αυξανόμενη
κυριαρχία των πολιτικών σκανδάλων οφείλεται και στις αντίστοιχες αλλαγές που
έχει υποστεί η ευρύτερη πολιτική κουλτούρα.

Οι μεταβολές αυτές έχουν τις ρίζες σε μια σειρά διαρθρωτικών αλλαγών που
διαμόρφωσαν το περιβάλλον μέσα στο οποίο ασκείται η πολιτική δραστηριότητα.
Ιδιαίτερη σημασία, από αυτή την άποψη, όπως επισημαίνει ο Τζον Τόμπσον, έχει η
σταδιακή παρακμή της πολιτικής που βασιζόταν σε ταξικά προσανατολισμένα
κόμματα, στο πλαίσιο της οποίας συγκρούονταν στον πολιτικό στίβο κόμματα που
ασπάζονταν αντιτιθέμενα ιδεολογικά συστήματα και αντιπροσώπευαν σε γενικές
γραμμές τα συμφέροντα διαφορετικών κοινωνικών τάξεων.

Σε μια εποχή που έχει παρακμάσει η πολιτική ιδεολογία και στη θέση της έχει
αναδυθεί ένα είδος διαχειριστικής πολιτικής, η υποστήριξη στα κόμματα και τους
πολιτικούς δεν πηγάζει πλέον από επικλήσεις στα ταξικά συμφέροντα των πολιτών,
και οι πολίτες δεν μπορούν πια να υπολογίζουν ότι οι πολιτικοί θα υλοποιήσουν
τις υποσχέσεις τους εξαιτίας των μακροχρόνων κοινωνικών δεσμών που έχουν
αναπτύξει τα κόμματά τους. Επιπλέον, με την παρακμή της πολιτικής των
ιδεολογιών, πολλοί άνθρωποι αισθάνονται πιο έντονη αβεβαιότητα για το ποιος
είναι ο καλύτερος τρόπος αντιμετώπισης των εξαιρετικά πολύπλοκων προβλημάτων
του σύγχρονου κόσμου.

Ο κόσμος μοιάζει αυξανόμενα περίπλοκος και συγκεχυμένος, απλές λύσεις δεν
υπάρχουν, και συνεπώς πρέπει να έχουμε εμπιστοσύνη στους πολιτικούς μας ότι θα
παίρνουν ορθές αποφάσεις και θα προστατεύουν τα συμφέροντα μας. Στο πλαίσιο
αυτό, το ζήτημα της αξιοπιστίας και της συνέπειας των πολιτικών ηγετών γίνεται
ολοένα και πιο σημαντικό. Οι άνθρωποι, λέει ο Τόμπσον, ενδιαφέρονται λοιπόν
πιο πολύ για τον χαρακτήρα των ατόμων που είναι (ή μπορούν να γίνουν)
οι ηγέτες τους, ενδιαφέρονται για τη συνέπειά τους, επειδή αυτή έχει γίνει το
κύριο μέσο που εγγυάται ότι οι πολιτικές υποσχέσεις θα τηρηθούν, και ότι οι
δύσκολες αποφάσεις για την αντιμετώπιση της πολυπλοκότητας και της
αβεβαιότητας θα ληφθούν με ευθυκρισία. Η πολιτική της εμπιστοσύνης γίνεται
ολοένα και πιο σημαντική, όχι επειδή οι πολιτικοί είναι λιγότερο φερέγγυοι
σήμερα από όσο στο παρελθόν, αλλά επειδή οι κοινωνικές συνθήκες που στο
παρελθόν διασφάλιζαν την αξιοπιστία τους έχουν διαβρωθεί.

Οι μεταβολές στην πολιτική κουλτούρα συνέβαλαν στο να αποκτήσουν τα σκάνδαλα
μια μεγαλύτερη σημασία στη σύγχρονη πολιτική ζωή. Ένας από τους λόγους για
τους οποίους τα πολιτικά σκάνδαλα έχουν γίνει τόσο σημαντικά σήμερα είναι
επειδή έχουν μετατραπεί σε ένα είδος «τεστ αξιοπιστίας» στο πλαίσιο της
πολιτικής της εμπιστοσύνης. Όσο περισσότερο η πολιτική ζωή προσανατολίζεται
στα ζητήματα του χαρακτήρα και της εμπιστοσύνης, τόσο μεγαλύτερη σημασία
δίνουμε στα περιστατικά στα οποία αμφισβητείται η συνέπεια των πολιτικών και
δίνουμε μεγαλύτερη βαρύτητα στον λόγο των ΜΜΕ.

Ο Στέλιος Παπαθανασόπουλος είναι καθηγητής στο Τμήμα Επικοινωνίας και
ΜΜΕ του Πανεπιστημίου Αθηνών.