ΓΝΩΜΗ Η μάχη για τη θρησκευτική ταυτότητα της Ευρώπης

Πάπας Βενέδικτος ΙΣΤ’: Επιχείρησε να προβάλει μια ευρωπαϊκή ταυτότητα χριστιανική ως προς την πίστη

Λίγες φράσεις του Πάπα Βενέδικτου ΙΣΤ’ στάθηκαν αρκετές για να προκαλέσουν
θύελλα αντιδράσεων. Απ’ άκρη σ’ άκρη του μουσουλμανικού κόσμου θρησκευτικοί
ηγέτες, πρόεδροι, πολιτικοί και διανοούμενοι ένωσαν τις φωνές τους με τις
οργισμένες μάζες που διαμαρτύρονταν. Οι περισσότεροι δεν διάβασαν την ομιλία
του Πάπα· άλλοι αρκέστηκαν σε μια πρόχειρη σύνοψη σύμφωνα με την οποία ο Πάπας
είχε συνδέσει το Ισλάμ με τη βία. Όλοι όμως ενώθηκαν εναντίον της «ανυπόφορης
προσβολής».

Η πιο ανησυχητική πλευρά αυτής της κρίσης ίσως είναι πως η πραγματική συζήτηση
που εγκαινίασε ο Βενέδικτος μοιάζει να έχει διαφύγει των περισσοτέρων
σχολιαστών. Στην ομιλία του την περασμένη εβδομάδα στο Πανεπιστήμιο του
Ρέγκενσμπουργκ, ο Βενέδικτος ΙΣΤ’ ανέπτυξε μια διττή θέση. Υπενθύμισε σε
εκείνους τους ορθολογιστές οπαδούς τού κοσμικού κράτους που θα ήθελαν να
απαλλάξουν τον Διαφωτισμό από τις αναφορές του στον Χριστιανισμό, πως οι
αναφορές αυτές είναι αναπόσπαστο συστατικό της ευρωπαϊκής ταυτότητας· θα είναι
αδύνατον να εμπλακούν σε έναν διαθρησκευτικό διάλογο αν δεν μπορέσουν πρώτα να
αποδεχθούν τα χριστιανικά θεμέλια της ταυτότητάς τους – είτε πιστεύουν είτε
όχι.

Στη συνέχεια, ο Πάπας επεχείρησε να προβάλει μια ευρωπαϊκή ταυτότητα η οποία
είναι χριστιανική ως προς την πίστη και ελληνική ως προς τη φιλοσοφική λογική
– το Ισλάμ λοιπόν είναι ξένο προς αυτήν. Ανάλογη ήταν και η βάση στην οποία
είχε στηρίξει πριν από λίγα χρόνια, όταν ήταν ακόμα ο καρδινάλιος Ράτσινγκερ,
την αντίθεσή του στην ένταξη της Τουρκίας στην Ε.Ε. Η μουσουλμανική Τουρκία
ουδέποτε μπορούσε και ποτέ δεν θα μπορέσει να διεκδικήσει μια αυθεντικά
ευρωπαϊκή κουλτούρα. Είναι κάτι άλλο· είναι το Άλλο.

Αυτά είναι τα μηνύματα που ζητούν απελπισμένα απάντηση, πολύ περισσότερο απ’
ό,τι οι δηλώσεις περί τζιχάντ. Αυτός ο βαθιά Ευρωπαίος Πάπας καλεί τους λαούς
της ηπείρου να συνειδητοποιήσουν τον κεντρικό, αναπόφευκτο χριστιανικό
χαρακτήρα της ταυτότητάς τους, την οποία κινδυνεύουν να χάσουν. Μπορεί μεν το
συγκεκριμένο αυτό μήνυμα να είναι θεμιτό σε αυτούς τους καιρούς κρίσης τής
ταυτότητας, ο υπεραπλουστευτικός του χαρακτήρας όμως είναι βαθιά ανησυχητικός
και εν δυνάμει επικίνδυνος.

Ούτε η Ευρώπη ούτε η Δύση θα μπορέσουν να επιβιώσουν αν συνεχίσουμε την
προσπάθεια να ορίσουμε εαυτούς, αποκλείοντας και παίρνοντας αποστάσεις από τον
Άλλο – από το Ισλάμ, από τους μουσουλμάνους – που φοβόμαστε. Ίσως αυτό που
χρειάζεται η Ευρώπη περισσότερο σήμερα να μην είναι ο διάλογος με τους άλλους
πολιτισμούς, αλλά ένας ειλικρινής διάλογος με τον εαυτό της.

Ο Tariq Ramadan είναι καθηγητής Ισλαμικών Σπουδών στο St Antony’s
College της Οξφόρδης. Το σχόλιό του δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα
«International Herald Tribune»