Θέατρο περιπάτου

Από την παράσταση «Αντιγόνη» που παρουσίασε στο Αρχαίο Θέατρο Επιδαύρου ο Λευτέρης Βογιατζής (σκηνοθέτης και πρωταγωνιστής)

H βασική του θεατρική παιδεία παραπέμπει στη μεγάλη σχολή που μας κληροδότησε
ο Ροντήρης. Μαθητής του Κωστή Μιχαηλίδη (και της Αρώνη), που υπήρξε βοηθός
σκηνοθέτης δύο ιδιοφυών, του Φώτου Πολίτη και του Ροντήρη, ο Μιχαηλίδης,
εμπειροτέχνης σκηνοθέτης και αυτό που λέμε μάστορας, μετέφερε στους δικούς του
μαθητές, σχεδόν δουλικά, τη μέθοδο των δασκάλων του. Δεν είναι τυχαίο μάλιστα
πως ο Βογιατζής, φιλομαθής και ταλαντούχος και, γιατί όχι, φιλόδοξος νέος
ηθοποιός, το Σεμινάριο του Ράινχαρντ διάλεξε στη Βιέννη για να επιμορφωθεί. Ο
Ράινχαρντ είχε γαλουχήσει τον Φώτο Πολίτη και ο Ροντήρης υπήρξε διαλεκτός
μαθητής του μεγάλου Εβραίου σκηνοθέτη και βοηθός του στο Ζάλτσμπουργκ. Όταν
ήρθε στην Ελλάδα ο Βογιατζής σε δύο γερμανομαθείς και γερμανοθρεμμένους
σκηνοθέτες εργάστηκε, στο «Ανοιχτό Θέατρο» του Γιώργου Μιχαηλίδη όπου κυρίως
με έξοχο τρόπο απεκάλυψε το ταλέντο του σ’ ένα ακραιφνώς εξπρεσιονιστικό έργο,
τις «Ιστορίες από το Δάσος της Βιέννης» του Χόρβατ. Και στη συνέχεια ό,τι
έπαιξε εκεί διακρινόταν για την εξπρεσιονιστική του τεχνική.

Στο «Αμφιθέατρο» ύστερα του Ευαγγελάτου μυήθηκε από τον πρώτο Έλληνα
που δοκίμασε με επιτυχία τα μεικτά μέσα. Εκεί λοιπόν ανέπτυξε τα κεκτημένα του
προσόντα και στην επική αφήγηση και στην μπουρλέσκ και στο τσίρκο και στον
ποιητικό εξπρεσιονισμό, ακόμη και στο μεταφυσικό θέατρο (θυμίζω την
εμπνευσμένη παρουσία του στην «Ψυχοστασία» – αποσπάσματα χαμένων έργων του
Αισχύλου). Με τον «Ταρτούφο» και τον «κακό» στον «Τίτο Ανδρόνικο» του Σαίξπηρ
έπλασε τους δύο πρώτους σύνθετους ρόλους του. Έκτοτε ευδοκίμησε και
βαθαίνοντας την τέχνη του πρωταγωνίστησε στα θεατρικά μας πράγματα με
τρανταχτές αποτυχίες και επιτυχίες ιστορικές. Μοίρα (και καθήκον;) κάθε
καλλιτέχνη. Παντού όμως διέκρινες τον μόχθο του, τη μελέτη, την εμμονή, την
υψηλή αισθητική ζήτηση. Εμμόνως αφοσιωμένος στον εξπρεσιονισμό. Ο υποκριτικός
εξπρεσιονισμός στην Ελλάδα έχει λίγους αξιόλογους εκπροσώπους, τον Θωμά
Οικονόμου (δάσκαλο του Ροντήρη), τον Μινωτή (αποκλειστικό ερμηνευτή του
Ροντήρη), την Παξινού, τον Βογιατζή και τον Κιμούλη. Από τους σκηνοθέτες πέραν
των αναφερθέντων, ο Χουβαρδάς με τη γερμανική του κουλτούρα ξεχωρίζει και όταν
έχει κέφια και ευκαιρίες ο Ρεμούνδος (με σπουδές και καριέρα στη Γερμανία), ο
Ντουφεξής με πλούσιο έργο στη Γερμανία και στις πρώτες του σκηνοθεσίες ο
Τερζόπουλος. Ύστερα αυτός άραξε σε άλλα λιμάνια. Ιαπωνικά.

Ο Μινωτής είχε ενθουσιαστεί κάποτε όταν όριζα τον εξπρεσιονισμό ως μια
τεχνική όπου η μορφή, η φόρμα προηγείται του περιεχομένου. Και ο Βογιατζής
εμμόνως γύρω απ’ αυτό πειραματίζεται και συχνά τυραννιέται. Ο Μινωτής έλεγε σε
μια δημόσια συζήτηση μαζί μου πως πρώτα βρήκε το σχήμα, τη στάση, τον τόνο και
τον ρυθμό του Άμλετ και τα λόγια τα έβαλε τελευταία ακούγοντας τον υποβολέα.
Συχνά έχω ακούσει από συνεργάτη του Βογιατζή πως είναι ο τελευταίος που
μαθαίνει τα λόγια του, για μήνες ψάχνοντας να βρει τον «φέροντα σκελετό». Το
ίδιο κάνει ο Κιμούλης.

Έτσι εμφανέστατα δούλεψε τώρα και την «Αντιγόνη» για δεύτερη φορά, στο ύπαιθρο
πλέον. H φόρμα αυτή δεν μπορούσε να αγνοήσει τον χώρο. Έπρεπε η παλιά, εν
κλειστώ και στενώ τόπω, παράσταση να αναπτυχθεί στο Λογείο και στην ορχήστρα
ενός γιγαντιαίου αμφιθεάτρου. Και ο Βογιατζής, μετά την πείρα των συγκεχυμένων
του «Περσών», ήξερε τι παγίδες κρύβει η Επίδαυρος. Δεν είναι ούτε αφελής, ούτε
αγράμματος, ούτε αλαζόνας, όπως άλλα θεατρικά υβρίδια που συνειδητά την
αγνοούν. Επιλέγοντας τη μινιμαλίστρια έξοχη εικαστικό Χλόη Ομπολένσκι για τη
διαμόρφωση του χώρου άνοιγε προοπτικές μεγάλης τομής και μεγάλου χάσματος. H
Ομπολένσκι ήταν μαθήτρια του Τσαρούχη, ενός λαϊκού εξπρεσιονιστικού ζωγράφου,
με πάτρωνα αισθητικό τον Θεόφιλο. Έτσι ακολούθησε τον δάσκαλό της στον τρόπο
που με διάκριση αισθητοποίησε το ερείπιο της Επιδαύρου, όπως ακριβώς εκείνος
είχε στον «Οιδίποδα επί Κολωνώ» του Μινωτή προσθέσει τεχνητά αρχιτεκτονικά
μέλη και είχε φυτέψει μια ελίτσα. Ο χώρος που διαμόρφωσε η Ομπολένσκι θύμιζε
γκραβούρες του 17ου αιώνα, όπου ξένοι περιηγητές αποτύπωναν τα αρχαία
αμφιθέατρα και ναούς, χορταριασμένα και έρμαια του καιρού και της
προρομαντικής αδιαφορίας των προ-ελλήνων Ρωμιών! Πώς στήνεις μέσα σ’ αυτόν τον
δοσμένο πλέον χωρόχρονο την «Αντιγόνη»; Ο Βογιατζής φαίνεται πως εγκαίρως
αποφάσισε: Απλά, λιτά, καθημερινά, οικεία! Και από εδώ άρχισαν τα προβλήματα.
Πώς αποδίδεται απλά, λιτά, καθημερινά, το τραγικό μέγεθος; Πόσο απλά,
καθημερινά μπορεί να ερμηνευτεί ένα κείμενο γραμμένο σε στίχους με τέσσερις
θεμελιώδεις σκηνές συγκρούσεων άκρως ρητορικής επιχειρηματολογίας (Πρόλογος
Κρέοντος, Κρέοντος – Αντιγόνης, Κρέοντος – Αίμονος, Κρέοντος – Τειρεσίου);

H λύση επιχειρήθηκε να βρεθεί μετατοπίζοντας το κύριο βάρος στην
καταγωγική ιστορία του θεάτρου, που στο κάτω κάτω αναγόταν και στον συλλογικό
βίο, τον κοινοτικό, της προ-ρομαντικής εποχής, όπου παρέπεμπε ο χωρόχρονος της
Ομπολένσκι. Όπως μέσα από τη δημώδη πανήγυρι έπαιρναν αισθητική μορφή οι
καημοί και τα πάθη των ανθρώπων ως χορός και τραγούδι, έτσι μέσα από τον
τραγικό χορό θα ξεκόρμιζαν οι ήρωες του Σοφοκλή. Από τον μύθο και τη μουσική,
που ισχυρίζεται ο Νίτσε, θα γεννιόταν το τραγικό. Έτσι, συνεχίζοντας το εύρημα
της παλιάς παράστασης, ενισχυμένο με περισσότερα μοτίβα, μουσικό ταμείο, που
με υψηλή μουσική αίσθηση δίδαξε ο Σακκάς, τα γεωργιανά – καυκασιανά χορωδιακά
α καπέλα τραγούδια.

Το πρόβλημα εδώ γινόταν άλυτο. Γιατί και τα δικά μας δημώδη και τα δημώδη της
Γεωργίας άσματα εκφράζουν τον ομαδικό βίο, το ομαδικό γλέντι, τον ομαδικό
θρήνο. H τραγωδία έχει διπλό άξονα: Το άτομο και την αυτονομία του απέναντι
στην ομάδα. Το άτομο πάσχει, ο Χορός – η ομάδα παρατηρεί, σχολιάζει και κυρίως
φιλτράρει την ατομική εμπειρία σε θυμόσοφη κατασταλαγμένη πείρα ζωής.

Όταν ο δημοτικός χορευτής και τραγουδιστής ξεκορμίζει από τον Δήμο, τον
εκφράζει, εκτελεί δεξιοτεχνικά το μέρος του και επιστρέφει στο σώμα της
κοινότητας. Ο τραγικός ήρωας, όπως κάθε ήρωας, όπως γράφει ο Σεφέρης, βαδίζει
στα σκοτεινά μόνος, αποξενωμένος από τον Δήμο, φυγάς θεόθεν και αλήτης
(Εμπεδοκλής). Από το τολμηρό εγχείρημα του Θέσπιδος ο άνθρωπος άπαξ και
ξεκόρμισε από την ομάδα, τότε κατέστη τραγικός άνθρωπος, εντός του Άστεως,
εντός του θρησκευτικού δόγματος, ο άνθρωπος δεν είναι τραγικός, όπως δεν είναι
ιστορικός και αμαρτωλός στον Παράδεισο πριν από την ανυπακοή και την Ύβριν. Ο
Βογιατζής προσπάθησε να κρατήσει τον ομφάλιο λώρο, ο χορός του στήριζε
συνεχώς, σαν χαλί, τραγουδώντας τα πάθη των ηρώων και αντί να προβληθεί το
τραγικό κενό της υπάρξεως, η μοναξιά όλων ανεξαιρέτως (και του φύλακα) των
προσώπων του δράματος, κυριάρχησε ένα φιλάνθρωπο κοινοτικό πνεύμα. Σ’ αυτό
βεβαίως συνέτεινε και το υποκριτικό ύφος που υπέτασσε τα πάντα στο αίτημα:
«απλά, λιτά, καθημερινά, οικεία». Με τη διαφορά πως δεν υπάρχει οικείος απλός
τρόπος να μιλήσει ένας άνθρωπος με στίχο και ρητορικά σχήματα. Έτσι οι
ηθοποιοί καμώνονταν την απλότητα. Έγινε έμμονο άγχος της παράστασης: «κοιτάτε
παίζουμε απλά, σαν τον άνθρωπο της διπλανής πόρτας μιλάμε και
συμπεριφερόμαστε». Αλλά αυτή η καθημερινότητα υπάρχει στο θέατρο μετά τον
Ντιντερό, έπειτα από την εισβολή στη θεματική του αστού και του μικροαστού
«ήρωα». Έτσι παίζεται ο αρχαιόθεμος Ο’ Νηλ, ο Ζιρωντού, ο Ανούιγ, ο Μπρεχτ. Ο
Κρέων δεν είναι ο Pere de Famille του Ντιντερό, ούτε ο Ρονκάλας του Μάτεσι,
ούτε ο Βιολάντης του Ξενόπουλου. Και δυστυχώς έτσι τον υποδύθηκε ο Βογιατζής
και βέβαια επέβαλε την άποψή του σ’ όλους.

Όλοι τρέχουν, σκοντάφτουν…

Είχε όμως και άλλο πρόβλημα να λύσει. Πώς μιλάς και φέρεσαι απλά και οικεία
στον τερατώδη χώρο της Επιδαύρου. Στην πρώτη εκδοχή, στο δωματιάκι της οδού
Κυκλάδων παίζεις σίγουρα θέατρο Δωματίου, στην Επίδαυρο οι καθημερινές οικείες
συμπεριφορές, ο κινησιολογικός μινιμαλισμός και οι χαμηλοί τόνοι συζήτησης
(ακόμη και της έντονης) απορροφώνται από το αχανές του χώρου, έστω και
επικαιροποιημένου από την Ομπολένσκι. Επικράτησε μία, πιθανόν η μοναδική
μέθοδος σωτηρίας αλλά ολέθρια, το περπάτημα. Σ’ αυτήν την παράσταση θεάτρου
περιπάτου όλοι τρέχουν, σκοντάφτουν, διασταυρώνονται και περπατούν είτε
ρητορεύουν, είτε θρηνούν, είτε προσεύχονται. Και γνωρίζει κάθε δασκαλάκος ή
δικηγοράκος πως αν διδάξει ή αγορεύσει περπατώντας, κανένας μαθητής ή ένορκος
δεν θα προσέξει τα λόγια του. Ας βάλουν όλοι οι θεατές της «Αντιγόνης» το χέρι
στην καρδιά κι ας μας πουν αν συγκράτησαν έστω και ένα επιχείρημα από τους
παρελαύνοντες γύρω γύρω Κρέοντα και Αίμονα. Εδώ πλέον το εξπρεσιονιστικό
σύνδρομο έγινε μπούμερανγκ, το σχήμα, το σήμα (πατέρας και γιος συμβαδίζουν
άρα συμφωνούν, δεν συμβαδίζουν άρα διαφωνούν) κυριάρχησε τυραννικά εις βάρος
του πολιτικού, ψυχολογικού, ηθικού και ποιητικού περιεχομένου του λόγου.

Ανέβασε την τραγωδία ως αστικό δράμα

Άλλη μια φορά ο Βογιατζής δεν ολοκλήρωσε την πρότασή του. Χρειάζεται άλλου
είδους εκφραστικά μέσα για ό,τι επιδιώκει να πει. Ανέβασε την τραγωδία ως
αστικό δράμα και χρησιμοποίησε τον Χορό ως Κόρο όπερας έστω του Γεωργιανού
Καντσελλί. Επιμένει εξάλλου στην πλαδαρή και άρρυθμη μετάφραση του
Παναγιωτόπουλου. Ο Γάλλος θεατρολόγος Μπανύ, που ασφαλώς δεν γνωρίζει νέα
ελληνικά, σε άρθρο του επαινεί αυτή τη μετάφραση για την πυκνότητα του λόγου.
Το διάσημο δίστιχο: «Πολλά τα δεινά κουδέν ανθρώπου δεινότερον πέλει» που ο
Γρυπάρης μεταφράζει: «Πολλά τα θάματα, τίποτε πιο θάμα από τον άνθρωπο» και η
εν χρήσει μετάφραση στο Λύκειο: «Πολλά γεννούν το δέος, το μέγα δέος ο
άνθρωπος γεννά». Ο κ. Παναγιωτόπουλος, ο πυκνός, αποδίδει: «Πολλά πράγματα
είναι πάνω απ’ τις δικές μου δυνάμεις, κανένα όμως δεν έχει τα φερσίματα του
ανθρώπου, το να ‘σαι άνθρωπος είναι το πιο απλησίαστο απ’ όλα». Έλεος!

ΥΓ: Και για να μην απιστήσω στο τυπικό της κριτικής φόρμας: Υποκριτικά ο
χειρότερος (σχεδόν ακατάλληλος) ήταν ο Βογιατζής και υποδειγματικά απείθαρχος
στο όλον σχήμα και καλύτερος ο Ήμελλος.