Ο «Θωμάς» και η «Λολό»

«Αλό, αλό, εδώ Λολό, ποιος με ζητεί παρακαλώ», ήταν το αγαπημένο καλωσόρισμα
του Δημήτρη Χορν, όταν χτυπούσε το τηλέφωνό του και σήκωνε το ακουστικό. Όταν,
βέβαια, ήθελε να «παίξει» με τους φίλους του. Δεν υπάρχει καμιά αμφιβολία ότι
ο Δημήτρης Χορν ήταν ένας σπουδαίος καλλιτέχνης και ένας βαθιά καλλιεργημένος
άνθρωπος. Και όταν συζητούσε με τον Άγγελο Τερζάκη για το έργο του τελευταίου
«Θωμάς ο δίψυχος» που θα ανέβαζε, τα υπαρξιακά διλήμματα του βασικού ήρωα
ήταν, κατά κάποιον τρόπο, προσωπική του υπόθεση.

Δεν υπάρχουν πιο γοητευτικά άτομα από τα άτομα που τα χαρακτηρίζουν βαθιές
αντιφάσεις. Όσο απεχθή μας είναι τα εντελώς αγροίκα ή βάρβαρα άτομα, άλλο τόσο
αντιπαθή μας γίνονται τα ανυποψιάστως ενάρετα. Το περίεργο, βέβαια, είναι ότι
ενώ οι άνθρωποι γενικά δυσπιστούν (όσον αφορά στη σοβαρότητα και τη συγκρότησή
τους), απέναντι σε ‘κείνους που τους παρηγορούν διασκεδάζοντάς τους,
πείθονται, ανενδοίαστα, για το κύρος ενός ανθρώπου που τους «ποδηγετεί» με
βλοσυρό τρόπο, αν μάλιστα συμβαίνει να διαθέτει και μιαν ακαδημαϊκή ιδιότητα.

Οι άνθρωποι μπορούν να ζήσουν χωρίς την τέχνη, δεν μπορούν να ζήσουν όμως
χωρίς τους άλλους ανθρώπους. Αν προσέξουμε την ειδοποιό διαφορά ανάμεσα στους
μεγάλους καλλιτέχνες και τους μέτριους ή τους μικρούς, θα παρατηρήσουμε ότι οι
πρώτοι οφείλουν τη μεγαλοσύνη τους στο γεγονός πως τόσο την τέχνη τους όσο και
τη ζωή τους την αντιλαμβάνονται ως μια φιλάνθρωπη πράξη προς τους άλλους. Ως
ένα δώρο προς την ανθρωπότητα που, στο σύνολό της πάντα, περισσότερο δυστυχεί
παρά ευτυχεί. Θα προσέξουμε ακόμη πως δεν διστάζουν, προκειμένου να
παρηγορήσουν τους άλλους, να εκτεθούν ή να χαρακτηριστούν «γελοίοι». Οι
μέτριοι ή οι μικροί καλλιτέχνες, συνειδητοποιούν την τέχνη ως μιαν ευεργεσία
στον εαυτό τους – είτε φουσκώνει το πουγκί τους είτε η «διασημότητά» τους
(άσχετο αν, τελικά, δεν το κατορθώνουν). Ενώ οι δεύτεροι υπεραμύνονται της
«αξίας» της τέχνης και τους φαίνεται αδιανόητο πώς είναι δυνατόν να υπάρχουν
άνθρωποι που ζουν χωρίς αυτήν, οι πρώτοι, οι πραγματικά μεγάλοι, δεν διστάζουν
να σαρκάζουν την τέχνη, να την υπονομεύουν, ν’ αναγνωρίζουν την προτεραιότητα
της ζωής.

Σπάνια, ή μάλλον ποτέ, δεν θ’ ακούσεις έναν πραγματικά μεγάλο καλλιτέχνη να
κρίνει και να αξιολογεί την εποχή του με κριτήριο αν και κατά πόσο
ενδιαφέρονται ή δεν ενδιαφέρονται οι άνθρωποι για την τέχνη, αν διαβάζουν ή
δεν διαβάζουν βιβλία, αν γεμίζουν ή δεν γεμίζουν τα θέατρα. H κρίση και η
κατάκριση μιας εποχής, για τον μεγάλο συγγραφέα, μουσουργό, σκηνοθέτη,
ζωγράφο, γίνεται όσον αφορά την ευρύτερα ηθική ταυτότητά της – και η
αισιοδοξία ή η απαισιοδοξία του δεν «ρυθμίζονται» ανάλογα με την «κατανάλωση»
του ίδιου. Με συνέπεια η απάντηση στην εύστοχη ερώτηση «τι θα σώζατε από μιαν
πυρκαγιά, έναν πίνακα του Ρέμπραντ ή μια γάτα; Τη γάτα, γιατί η γάτα είναι η
ζωή», ν’ αναδείχνει τον άνθρωπο που με τον τρόπο αυτό απαντά, να τον έχει
διαμορφώσει η τέχνη απείρως περισσότερο από ‘κείνον που θα διέσωζε τον πίνακα
του Ρέμπραντ. Με το χέρι, λοιπόν, στην καρδιά, και αν δεν πιστεύατε πως η
επιλογή σας θα σας «εξέθετε» στους άλλους, για ποια σοβαρότητα θα γινόταν να
εγγυηθείτε ανερώτητα: για τη σοβαρότητα του Δημήτρη Χορν που μπορούσε να
παριστάνει την «Λολό» ή για τη σοβαρότητα ενός μαινόμενου και κοπτόμενου για
το «κοινό συμφέρον» πολιτικού;

Ο Θανάσης Θ. Νιάρχος είναι ποιητής, συνεκδότης του περιοδικού «H Λέξη».