TPITH AΠOΨH Όταν η αναπηρία γίνεται τέχνη

Το γλυπτό άγαλμα μιας γυμνής εγκύου χωρίς χέρια και πόδια που εκτέθηκε στην
Trafalgar Square, σε μία από τις πιο πολυσύχναστες πλατείες του Λονδίνου,
αναζωπυρώνει ερωτηματικά για τον ρόλο της τέχνης σήμερα, αλλά και για το μέχρι
πού μπορεί να φτάσει η επινοητικότητα ενός δημιουργού, προκειμένου να
πετύχει… τι αλήθεια να πετύχει;

H αναπηρία, όταν αναγορεύεται σε τέχνη (disability art), όταν σοκάρει και
προβοκάρει με την οριακότητά της, ποιον τελικά θεραπεύει; Την υπόθεση της
τέχνης, που έχει έτσι κι αλλιώς προορισμό να αφυπνίζει τις κοιμισμένες
αισθήσεις και σαν ένα σφυρί να κομματιάζει την παγωμένη μέσα μας θάλασσα;
Είναι γεγονός ότι από την εποχή του Ντισάν κι έπειτα δεν υπάρχει όριο. Όσο πιο
ιερόσυλη η φαντασία τόσο πιο πειστικό γίνεται το επικοινωνιακό περιεχόμενο του
έργου.

Ή μήπως εκείνο που η καλλιτεχνική αναπαράσταση της αναπηρίας θεραπεύει είναι
την ίδια την υπόθεση της αναπηρίας, την ευαισθητοποίηση δηλαδή του κοινού σε
ένα θέμα ταμπού;

Στην πραγματικότητα, ένας αρχέγονος πανίσχυρος τρόμος ενεργοποιείται στη θέα
ενός μη αρτιμελούς σώματος. Το πλέον τρομαχτικό όλων των φαντασμάτων
κινδυνεύει να προβάλει μπροστά μας. Το φάντασμα του θανάτου. Το ασυνείδητό
μας, όμως, άχρονο, βίαιο, παραδομένο στο έλεος της ουτοπίας, αρνείται το
γεγονός του θανάτου. Κάνουμε σαν να μην υπάρχει και έτσι μόνον είναι δυνατή η
επιβίωση. Γι’ αυτό και με τόση ευχέρεια παραδινόμαστε στις αγκαλιές πραγμάτων
και πρακτικών που μας απομακρύνουν από οτιδήποτε το οποίο έστω κι από μακριά
θυμίζει έλλειψη, στέρηση, φθορά, απουσία.

H αναπηρία είναι ένα εμπόδιο στην ψευδαίσθηση της ανύπαρκτης πληρότητας.
Υπενθυμίζει τη φθορά, το παρακμιακό, τον θάνατο δηλαδή. Σήμερα, όσο και αν η
ρητορεία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων ανθεί, όσο και αν τα άτομα με ειδικές
ανάγκες κατακτούν ολοένα και περισσότερα δικαιώματα, ας μη γελιόμαστε, ο
φόβος, η άρνηση, οι διακρίσεις εξακολουθούν να παραμένουν υποδαυλιζόμενα από
το ανησυχητικά οικείο φάντασμα του θανάτου.

Στο άλλο άκρο της συγκάλυψης βρίσκεται η τέχνη και τα προϊόντα της τέχνης όπως
το άγαλμα της ανάπηρης εγκύου του νεο-κονσεπτουαλιστή καλλιτέχνη Μαρκ Κουίν
στο Λονδίνο. Καλλιτέχνης ο οποίος έγινε γνωστός από την κατασκευή του γύψινου
εκμαγείου της κεφαλής του που γέμισε με παγωμένο αίμα από το σώμα του.

Τα έργα με θέμα την αναπηρία δεν επιδιώκουν να τη συγκαλύψουν και να τη
μεταμφιέσουν, αλλά ευθαρσώς να την προβάλουν ως τέχνη στον ανοιχτό ορίζοντα.
Δεν κρύβουν, αντίθετα υπερφωτίζουν. Κάνουν κραυγαλέα ορατό το μη καταδείξιμο.
H αναπηρία γίνεται η πρώτη και η ύστατη ύλη για τη δημιουργία έργων τέχνης που
συναρπάζουν, όπως το πρόσφατο άγαλμα της Άλισον Λαπέρ η οποία προσέφερε το
ανάπηρο σώμα της ως μοντέλο στον ευφάνταστο καλλιτέχνη.

Το άγαλμα του Κουίν αίρει όλα τα ταμπού περί συγκάλυψης και απώθησης και
άρνησης της αναπηρίας. «Εύγε» ζητωκραύγαζαν οι μεν. Οι ανάπηροι βρίσκουν τη
θέση που τους αρμόζει. «Όχι», δεν είναι σωστό, φώναζαν οι δε. Το μόνο που
επιτυγχάνεται μέσα από τέτοια προβολή είναι η γκετοποίηση και η
θεαματικοποίηση των ατόμων με ειδικές ανάγκες.

Συλλογιζόμουνα πόσο επινοητικός είναι ο ανθρώπινος ψυχισμός και σε πόσα
τερτίπια δεν καταφεύγει προκειμένου να παραμείνει αδιατάρακτα ασφαλής. Το
μικρό παιδί που φοβάται τα φαντάσματα έχει δύο τρόπους άμυνας. Ο ένας είναι να
πεισθεί ότι δεν υπάρχουν. Ο άλλος είναι να μιλά συνεχώς γι’ αυτά, για να
ξορκίζει τον φόβο του. Με ένα λευκό σεντόνι να παριστάνει το ίδιο το φάντασμα
για να πάψει να φοβάται. H αναπαράσταση έχει τον δικό της τρόπο να αμβλύνει
τις οδύνες και τις ηδονές του τρόμου.

H υπερέκθεση στο πιο ορατό σημείο του Λονδίνου ενός παραμορφωμένου σώματος που
μάλιστα εγκυμονεί νέα ζωή δεν αποτελεί και μια εναγώνια προσπάθεια υπέρβασης
μέσα από την υπερ-συγκεκριμενοποίηση του άγχους του θανάτου; Πόσους αλήθεια
άλλους, πέρα από τους ενδοψυχικούς, λόγους έχει σήμερα το άγχος του θανάτου να
αναδιπλασιάζεται, να κορυφώνεται, να αγγίζει τα όρια της παράλυσης ή της
παράνοιας ή της θλίψης και της απόγνωσης; Κάτι γνωρίζει από όλα αυτά ο
κάτοικος του Λονδίνου που εν μέσω της παγκοσμιοποιημένης ανασφάλειας,
τρομοκρατημένος από πραγματικούς και φανταστικούς τρομοκράτες, ατενίζει
σαστισμένος το παραμορφωμένο άγαλμα.

Οι αισιόδοξες αναγνώσεις του αγάλματος περίσσεψαν. «H δύναμη της ζωής», «H
περήφανη μάνα» κ.λπ., κ.λπ. Πουθενά δεν είδα αυτή την άλλη ανάγνωση, ότι
δηλαδή, έτσι όπως είναι τα πράγματα, μόνο μέσα από ένα ανάπηρο σώμα, βλέπε μια
ανάπηρη τάξη πραγμάτων, θα έλθει η νέα ζωή…

H Φωτεινή Τσαλίκογλου είναι καθηγήτρια Ψυχολογίας στο Πάντειο
Πανεπιστήμιο.