Tα ηλεκτρικά κουμπιά της ευτυχίας

Ποιος είναι ο πιο σύντομος δρόμος για την ευτυχία; Οι επιστήμονες δεν έχουν
ακόμα την απάντηση, αλλά γνωρίζουν καλά ότι περνά μέσα από τον εγκέφαλο. Και
τον αναζητούν στα εργαστήρια εδώ και αιώνες. Τελευταία, όμως, χάρη στην πρόοδο
της επιστήμης στην απεικόνιση εγκεφάλου, τα βήματά τους έχουν πλησιάσει
περισσότερο από ό,τι στο παρελθόν.

Θεραπεία της κατάθλιψης με τοποθέτηση ηλεκτροδίων στον εγκέφαλο. Τα πρώτα βήματα έγιναν τη δεκαετία του ’60

H φαρμακοβιομηχανία υπόσχεται θαύματα με τα σημερινά χάπια, ενώ οι
νευροχειρουργοί επιχειρούν να επέμβουν απευθείας στο κέντρο ελέγχου της
ευτυχίας. Σε σειρά πειραμάτων που έγιναν στις δεκαετίες του ’50 και ’60,
ψυχολόγοι εντόπισαν με ακρίβεια τις ζώνες ευχαρίστησης στον εγκέφαλο,
ξεκινώντας με αρουραίους και καταλήγοντας σε ανθρώπους.

Το 1954, οι Πίτερ Μίλνερ και Τζέιμς Ολντς έκαναν ένα πρωτοποριακό πείραμα σε
αρουραίους εμφυτεύοντας ηλεκτρόδια στους εγκεφάλους τους. Όταν τους μετέδιδαν
ένα ηλεκτρικό ερέθισμα στον εγκέφαλο, οι αρουραίοι ένιωθαν ευχαρίστηση και
μερικές φορές έκσταση. Οι επιστήμονες είχαν μάθει στους αρουραίους να πατούν
έναν διακόπτη, με τον οποίο έστελναν ένα ηλεκτρικό ρεύμα μικρής ισχύος στον
εγκέφαλο. Τους άρεσε μάλιστα τόσο πολύ, που για να πάρουν τη «δόση» τους,
ολοκλήρωναν πολύπλοκες πράξεις που τους ανέθεταν οι επιστήμονες, ενώ όταν
είχαν τη δυνατότητα να πατήσουν οι ίδιοι οι αρουραίοι τον διακόπτη, το έκαναν
μέχρι και 2.000 φορές την ώρα. Οι Ολντς και Μίλνερ συμπέραναν τότε ότι
ανακάλυψαν της περιοχή του εγκεφάλου που ελέγχει τη συναισθηματική
ικανοποίηση.

Τη δεκαετία του ’60, ο ψυχίατρος Ρόμπερτ Χιθ από το Πανεπιστήμιο της Νέας
Ορλεάνης έκανε το ίδιο πείραμα σε ανθρώπους βάζοντας ηλεκτρόδια στους
εγκεφάλους τους. Στόχος του η θεραπεία της κατάθλιψης, του πόνου και του
εθισμού. Όταν τους προκαλούσε ηλεκτροσόκ μικρής ισχύος, οι ασθενείς ένιωθαν
καλά. Όταν αναλάμβαναν οι ίδιοι τον έλεγχο του διακόπτη, τον πατούσαν
συνέχεια, φτάνοντας τις 1.000 φορές την ώρα. Όταν σταματούσε το ηλεκτροσόκ,
εξαφανιζόταν το αίσθημα ευφορίας.

Νίκησαν τον πόνο. Τα τελευταία χρόνια, οι επιστήμονες έχουν κάνει
μεγάλες προόδους στον τομέα του εγκεφάλου και οι γιατροί έχουν επικεντρώσει το
ενδιαφέρον τους στη θεραπεία της νόσου του Πάρκινσον και την καταπολέμηση του
πόνου. Ο Ρόμπερτ Μάθιους έχασε το πόδι του σε δυστύχημα αλλά ένιωθε έντονο
πόνο για πολύ καιρό. «H ευτυχία μου είχε χαθεί. Δεν μπορούσα να σκεφτώ ούτε
την οικογένειά μου ούτε τη δουλειά μου». Ο πόνος του μειώθηκε δραστικά και η
ζωή του έγινε καλύτερη με τη βοήθεια του νευροχειρουρχού Τίπου Αζίζ στην
Αγγλία. Ο καθηγητής τα κατάφερε εμφυτεύοντας ένα ηλεκτρόδιο στον εγκέφαλό του,
που έχει τη δυνατότητα να τον κάνει ευτυχισμένο. Το ηλεκτρόδιο ελέγχεται από
ένα διακόπτη που έχει στον θώρακα. Ο Ρόμπερτ μπορεί να ελέγχει τα βολτ που
φτάνουν στον εγκέφαλό του και να μειώσει τον πόνο του. «Στην αρχή ανησυχούσα
γιατί θα μου έβαζαν κάτι ξένο μέσα στο κεφάλι μου, αλλά τώρα άλλαξα γνώμη. Το
σύστημα δουλεύει ικανοποιητικά και μπορώ να ξαναζήσω τη ζωή μου χωρίς να
υποφέρω τόσο».

Μπορεί όμως αυτό να είναι το μονοπάτι που οδηγεί στην ευτυχία με τεχνητές
μεθόδους; Ο Μόρτεν Κρίνγκελμπαχ, νευροχειρουργός στο Πανεπιστήμιο της
Οξφόρδης, πιστεύει ότι είμαστε ακόμα πολύ μακριά. «Δεν νομίζω ότι μπορούμε να
βάλουμε ένα ηλεκτρόδιο στο μυαλό και να κάνουμε για πάντα τους ανθρώπους
ευτυχισμένους. Μόνο αλλάζοντας τις συνθήκες ζωής και τη νοοτροπία τους μπορεί
να γίνει αυτό».

Ο καθηγητής δέχεται ότι μπορούμε να προκαλέσουμε ευχάριστα συναισθήματα στο
εργαστήριο. Αλλά η προτεραιότητα της επιστήμης είναι η ανακούφιση από τον πόνο
και η θεραπεία της κατάθλιψης. Όμως αν ο Ρόμπερτ Μάθιους είχε την ευκαιρία να
γυρίσει τον διακόπτη και να νιώσει ευτυχισμένος, δεν θα είχε κανένα δισταγμό.

Το «Μάτριξ» μπορεί να βγει αληθινό

H ιδέα της τεχνητής ευτυχίας έχει παρουσιαστεί ευρέως στη λογοτεχνία και στον
κινηματογράφο. Στη δεκαετία του ’30 ο Άλντους Χάξλεϊ έγραψε γι’ αυτή στο
βιβλίο του «Θαυμαστός νέος κόσμος», ενώ η τεχνητή πρόκληση συναισθημάτων ήταν
από τις βασικές φιλοσοφίες του «Μάτριξ». Πολλούς όμως τους φοβίζει η ιδέα. Σε
γκάλοπ του BBC, τρεις στους τέσσερις απάντησαν ότι δεν θα έπαιρναν χάπι που θα
τους έκανε ευτυχισμένους, παρ’ όλο που δεν θα είχαν παρενέργειες. Μαζί τους
συμφωνούν και οι ψυχολόγοι. «Δεν θέλουμε να δημιουργήσουμε μία κοινωνία που
είναι ευτυχισμένη χάρη στα χάπια», λέει ο καθηγητής Εν Ντίενερ. «Προτιμάμε
ανθρώπους με τα δικά τους συναισθήματα, που αντιδρούν όταν τους συμβαίνει κάτι
άσχημο ή κάτι καλό». Άλλοι πάλι παρομοιάζουν το χάπι της ευτυχίας με την
πλαστική χειρουργική. «Τα χάπια ως λύση στη δυστυχία είναι σαν την πλαστική ως
λύση στην ασχήμια. Μπορεί να πλησιάζει η μέρα που θα δούμε αυτά τα φάρμακα,
αλλά το ίδιο ακούμε εδώ και χρόνια», λέει ο καθηγητής Πολ Σαλόβσκις, κλινικός
ψυχολόγος στο Κολέγιο Κινγκ του Λονδίνου.

H δύναμη του διαλογισμού

Με τη βοήθεια της τεχνολογίας, οι επιστήμονες αναζητούν τις περιοχές του εγκεφάλου που κρατούν τα κλειδιά της ευτυχίας μελετώντας ακόμα και τις πρακτικές των βουδιστών μοναχών

Στις έρευνές τους, οι επιστήμονες δείχνουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον στις μεθόδους
των Βουδιστών μοναχών. Ο Δαλάι Λάμα λέει ότι ο διαλογισμός είναι μία μέθοδος
που μπορεί να βάλει τον άνθρωπο στο μονοπάτι της ευτυχίας κι έχει θέσει τον
εαυτό του στην υπηρεσία των ειδικών για να μελετήσουν τον εγκέφαλό του.

Αν κάποιος ορίζει την ευτυχία ως την ευχαρίστηση που πετυχαίνουμε χωρίς την
επιθυμία, δηλαδή μια κατάσταση ικανοποίησης και αταραξίας, τότε οι Βουδιστές
μοναχοί είναι οι πλέον κατάλληλοι για να ρίξουν φως στα μυστικά της ευτυχίας,
αφού φτάνουν σε αυτό το στάδιο με τον διαλογισμό. Και οι επιστήμονες ίσως
καταφέρουν να βρουν τους τρόπους για να γίνεται κανείς ευτυχισμένος
επεμβαίνοντας στις περιοχές του εγκεφάλου που ελέγχουν τόσο την ευχαρίστηση
όσο και την επιθυμία.

Επιμέλεια: Στέφανος Κρίκκης, Εύη Ελευθεριάδου