Mυστήριο η «αυτοκτονία» των ηφαιστείων

Τα μυστικά της σφοδρής έκρηξης του ηφαιστείου Κρακατόα (1883) αναζητούν οι
επιστήμονες για να καταλάβουν ποιοι λόγοι οδηγούν μέσα σε λίγες μόνο ώρες ένα
μεγάλο ηφαίστειο στην αυτοκαταστροφή.

Οι επιστήμονες μελετούν το παράδειγμα του Κρακατόα για να καταλάβουν πώς ένα ηφαίστειο καταρρέει ύστερα από μία σφοδρή έκρηξη

Ακόμη κι αν οι ειδικοί έχουν ασχοληθεί συστηματικά με τη μελέτη τέτοιων
κολοσσιαίων γεγονότων, εξακολουθούν να μη γνωρίζουν επαρκώς τους λόγους που
οδηγούν ένα ηφαίστειο στην απόλυτη αυτοκαταστροφή, μέσα σε λίγες μόλις ώρες. H
απάντηση στον γρίφο αυτό φαίνεται πως κρύβεται στον ηφαιστειακό κώνο Ρακάτα,
τον έναν απο τους τρεις που αποτελούσαν το Κρακατόα. Ο Ρακάτα κατέρρευσε μέσα
στη θάλασσα και οι επιστήμονες προσπαθούν να εξηγήσουν γιατί συνέβη αυτό.

Ο Νικ Πέτφορντ, που είναι καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Kingston της Αγγλίας,
λέει στο BBC ότι το μεγαλύτερο μέρος των γνώσεων που έχουν οι ειδικοί
προέρχεται από μια μελέτη του Ολλανδού γεωλόγου και μηχανικού Ρότζερ Βέρπικ, o
οποίος επισκέφθηκε το Κρακατόα λίγο αφότου είχε εκραγεί.

O Ολλανδός ειδικός διαπίστωσε ότι η ηφαιστειακή δραστηριότητα του Κρακατόα
έμοιαζε πολύ με εκείνη του Βεζούβιου που εξερράγη το 79 μ.X. και προκάλεσε τον
αφανισμό της Πομπηίας. Ο Πλίνιος ο νεώτερος, που ήταν αυτόπτης μάρτυς της
καταστροφής, έγραψε πως τεράστιες ποσότητες υλικού εκτοξεύτηκαν και
διασκορπίστηκαν ψηλά στον ουρανό. Σήμερα όμως οι ειδικοί έχουν πραγματοποιήσει
ορισμένα πειράματα και έχουν διατυπώσει μια θεωρία που λέει ότι το ηφαίστειο
είχε γίνει ιδιαίτερα ασταθές εξαιτίας της πίεσης των αερίων που έβγαιναν από
το ανερχόμενο μάγμα, και τα οποία υποβοηθούνταν πιθανώς από ατμό που έβγαζε το
θαλασσινό νερό το οποίο είχε εισχωρήσει στο ηφαίστειο. Με πιο απλά λόγια, η
πίεση από το παγιδευμένο αέριο υπονόμευσε τη στατικότητα του ηφαιστείου.

Αμμώδη υλικά. Ο Νικ Πέτφορντ λέει ότι κατά πάσα πιθανότητα η αιτία της
εκκωφαντικής έκρηξης ίσως να ήταν μια γιγαντιαία κατολίσθηση η οποία αφαίρεσε
τεράστιο όγκο από το νησιώτικο ηφαιστειακό σύμπλεγμα και ώθησε το μάγμα μέσα
από το ηφαίστειο προς τα ανώτερα στρώματα της ατμόσφαιρας. Όμως για να συμβεί
αυτό το Κρακατόα πρέπει να αποτελείτο όχι από συμπαγή πετρώματα όπως το όρος
Έβερεστ, αλλά από υλικά με ιδιότητες σαν εκείνες της άμμου.

Το πρωί της 27ης Αυγούστου 1883, ύστερα από 4 μήνες αναβρασμού, το ηφαίστειο
Κρακατόα εξερράγη. Ήταν μία από τις σφοδρότερες ηφαιστειακές εκρήξεις που
έχουν γίνει ποτέ.

Το Κρακατόα, που βρίσκεται στο στενό Σούνδα, μεταξύ Ιάβας και Σουμάτρας,
αποτελείτο ουσιαστικά από ένα σύμπλεγμα τριών νησιών, τα οποία ούτε λίγο ούτε
πολύ κονιορτοποιήθηκαν.

Τύλιξαν τη Γη. Μια μέρα νωρίτερα, οι δυνατές εκρήξεις ακούγονταν σε
απόσταση μεγαλύτερη των 160 χιλιομέτρων και πυκνά σύννεφα από καυτή στάχτη
άρχισαν να εκτοξεύονται ψηλά στον αέρα σε ύψος 27 χιλιομέτρων. H Ιάβα και η
Σουμάτρα βυθίστηκαν στο σκοτάδι καθώς τα σύννεφα από το ηφαιστειακό υλικό
έκρυψαν τον ήλιο. Στις 27 Αυγούστου, ο ήχος των απανωτών εκρήξεων ακούστηκε
μέχρι την Αυστραλία, δηλαδή σε απόσταση 4.840 χιλιομέτρων. Ήταν ίσως η πιο
ηχηρή ηφαιστειακή έκρηξη που έχει καταγραφεί ποτέ στην ιστορία. Τα πιο
λεπτόκοκκα τμήματα του ηφαιστειακού υλικού τύλιξαν, με τη βοήθεια των
στρατοσφαιρικών ανέμων, σαν κουβέρτα τη Γη και χρειάστηκε να περάσουν περίπου
δύο χρόνια για να αρχίσουν να καθιζάνουν.

Δημιουργούνται από τη σύγκρουση των πλακών

Οι ηφαιστειακές εκρήξεις αποτελούν τα πιο τρομακτικά γεγονότα της
φύσης. Στο πέρασμα των αιώνων, η καταστροφική τους δύναμη έχει επηρεάσει με
καταλυτικό τρόπο την πορεία αρχαίων πολιτισμών, από την Ευρώπη μέχρι την
Ιαπωνία. Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις ειδικών επιστημόνων, το ένα δέκατο του
παγκόσμιου πληθυσμού ζει εντός της επικίνδυνης ακτίνας δράσης ενός ηφαιστείου.
Σύμφωνα δε με το Ινστιτούτο Smithsonian, υπάρχουν 1.511 ενεργά ηφαίστεια σε
όλο το μήκος και πλάτος της Γης και πολύ περισσότερα είναι εκείνα που
«κοιμούνται» αλλά θεωρητικά μπορούν ανά πάσα στιγμή να ξυπνήσουν. Όπως
συμβαίνει με τους σεισμούς, έτσι και στην περίπτωση των ηφαιστείων, η
δημιουργία τους οφείλεται στη σύγκρουση των πλακών. Καθώς η μια ολισθαίνει
πάνω στην άλλη, η πλάκα που βρίσκεται απο κάτω υποβυθίζεται στον μανδύα της
Γης. Το νερό που παγιδεύεται στον φλοιό μπορεί να προκαλέσει αντιδράσεις μέσα
στον μανδύα. Εικάζεται πως όταν το νερό αναμειγνύεται με τον μανδύα,
διευκολύνει τον βαθμό ρευστοποίησής του και αυτός σχηματίζει ένα υγρό, που
ξέρουμε ώς μάγμα. Το υγρό αυτό, που έχει μικρότερη πυκνότητα από τα άλλα
πετρώματα, αρχίζει να ανεβαίνει μέσα από τον φλοιό της Γης. Στην πορεία
λειώνει τα πετρώματα που συναντά και έτσι η ποσότητα του μάγματος αυξάνεται.

Προκάλεσε τσουνάμι ύψους 38 μέτρων

Οι επιστήμονες υπολόγισαν ότι γύρω στα 6 με 8 κυβικά χιλιόμετρα από θραύσματα
πετρωμάτων εκτοξεύτηκαν στον αέρα, διαλύοντας ολοκληρωτικά το Κρακατόα. Το
γεγονός αυτό προκάλεσε ένα τεράστιο τσουνάμι που εκτιμάται ότι είχε ύψος γύρω
στα 38 μέτρα. Καθώς έπεσε με ορμή στις ακτές της Σουμάτρας και της Ιάβας,
παρέσυρε στον θάνατο περίπου 40.000 ανθρώπους. Ήταν μάλιστα τόσο δυνατό αυτό
το παλιρροϊκό κύμα, ώστε «σήκωσε» και έριξε στην ξηρά, σε βάθος 2,5
χιλιομέτρων, ένα μεγάλο πλοίο. Και επιπλέον, πετρώματα που ζύγιζαν 50 τόνους
μεταφέρθηκαν ακόμη μακρύτερα στην ενδοχώρα. Παρά την τεράστια καταστροφή που
προκάλεσε το Κρακατόα, η ποσότητα των 8 κυβικών χιλιομέτρων υλικού που
εκτοξεύτηκαν στον αέρα δεν αποτελεί ρεκόρ. Είναι χαρακτηριστικό ότι το
Ταμπόρα, ένα άλλο ινδονησιακό ηφαίστειο που εξερράγη το 1815 – κάτι που δεν
υπέπεσε αμέσως στην αντίληψη των Ευρωπαίων της εποχής – έστειλε στον αέρα
περίπου 50 κυβικά χιλιόμετρα υλικού. Όμως ακόμη και αυτή η ποσότητα «ωχριά» σε
ακόμη μεγαλύτερες εκρήξεις που έχουν συμβεί, των λεγόμενων «υπερηφαιστείων»,
που σύμφωνα με ενδείξεις έχουν εκτοξεύσει από τα έγκατα της Γης στην
ατμόσφαιρα ακόμη και 1.000 κυβικά χιλιόμετρα μάγματος.

Επιμέλεια: Στέφανος Κρίκκης, Δέσποινα Κουκλάκη